“Da li je Evropa stvorena u srednjem veku”, (Jacques Le Goff), Clio, Beograd, 2010.

Amar ĐULOVIĆ
Univerzitet u Sarajevu
Filozofski fakultet u Sarajevu
Odsjek za historiju, II ciklus studija
amardjulovic@hotmail.com

Pitanje postavljeno u samom nazivu ove knjige, u mnogome govori i o njenom sadržaju, odnosno problematici na koju se pokušava odgovoriti. Međutim, kako to ističe i autor knjige, glasoviti francuski medievalista Jacques Le Goff, kontekst ovog historijskog pitanja je smješten u današnjicu, odnosno u period od 2002. do 2003. godine kada je rad nastajao. To je vrijeme u koem se Evropa „ujedinjuje“, pa shodno tome i ovaj rad predstavlja doprinos u razjašnjavanju uslova za izgradnju zajedničke Evrope, na način da njenu historiju sagleda vjerodostojno i nepristrasno. Iako ljudi srednjovjekovnog perioda nisu ni pomišljali, ni željeli da grade jedinstvenu Evropu, ova knjiga nastoji ilustrirati i odbraniti stav da je upravo srednji vijek razdoblje pojavljivanja i nastanka Evrope, kako u stvarnosti tako i u predstavama, te da je to bilo prelomno vrijeme rađanja, djetinjstva i mladosti Evrope. Ovim slikovitim opisom ciljeva svoga rada, autor je pokušao publici predstaviti i svoje viđenje evropskog srednjovjekovlja (4−15. vijek) kao perioda koji je najvažniji za ukupno naslijeđe današnje i sutrašnje Evrope. U radu su temeljito obrađena i pitanja srednjovjekovnih obrisa i granica Evrope, te dužine trajanja samoga razdoblja srednjeg vijeka, kao vrlo bitnih značajki prilikom pokušaja odgovaranja na pitanje iz naslova knjige. Važno je istaknuti da je ovaj rad ogled koji za svoju temu uzima srednji vijek, ali ni u kojem slučaju nije pokušaj sinteziranja historije evropskog srednjovjekovlja, a još manje njegovih pojedinosti ili najvažnijih aspekata te historije.

U originalnom naslovu L’Europe est-elle neeau moyen age?, knjiga je izdata 2003. godine u Parizu, kao dio edicije „Stvaranje Evrope“. Nastanak ove edicije plod je saradnje pet izdavača sa različitih govornih područja (Bek iz Minhena, Ba-zil Blekvel iz Oksforda, Kritika iz Barselone, Laterza iz Rima i Sej iz Pariza), a za cilj ima pokušaj stvaranja zajedničkog kulturnog prostora omeđenog granicama današnje Evrope. Prevodom sa francuskog jezika Vere Pavlović i Vladana Trijića i uredništvom Zorana Hamovića, knjiga je 2010. godine dobila svoje izdanje na srpskom jeziku.

Strukturalno je, radi bolje preglednosti i lakšeg snalaženja čitaoca, tekst knjige podijeljen na šest tematskih cjelina. Svaka od njih govori o jednom periodu vremena u prošlosti koji se zajedno mogu staviti u okvir srednjeg vijeka, te se na taj način sistematski pokušava odgovoriti na postavljenu temu, odnosno približiti historijski razvoj evropske ideje i načina gledanja na nju kroz vremenski period od deset vijekova. Odlomci knjige su, dakle, poredani hronološkim metodom, a unutar njih nalaze se mnoštvo podnaslova i zasebnih, manjih, cjelina. Ne treba zaboraviti ni veoma korisne dodatke tekstu u vidu geografskih karata, hronologije evropskih i vanevropskih događaja, tematski poredanoj izabranoj bibliografiji te indekse ličnih imena i geografskih pojmova. Prije glavne razrade teme knjiga donosi odlomak Uvertira: pre srednjeg veka. U njemu je autor posvetio pažnju historiji koja je prethodila srednjem vijeku, odnosno, geografskom i kulturnom naslijeđu tadašnje Evrope nastalom u antičkom periodu.

Osim toga, ovdje se u grubim crtama predstavlja i autorov „scenario srednjovjekovnog stvaranja Evrope“, koji je u biti koncept na osnovu kojeg će se na narednim stranicama govoriti o zajedničkim karakteristikama evropskih krajeva u srednjem vijeku.

Prvi odlomak knjige Začeće Evrope 4−8. vek (25−42) čitaoce uvodi u problematiku periodizacije srednjeg vijeka i imaginarne granice sa antičkim periodom. Autor upozorava na nemogućnost jasne i striktno određene postavke vezane za ovo pitanje. Smatra se da je prelazak iz antike u srednji vijek posljedica dugog pozitivnog razvoja, iako je taj razvoj obilježen nasilnim i upečatljivim epizodama. Prema modernim shvatanjima historije, danas se za period od 4. do 8. vijeka veoma često koristi termin pozna antika. Ovaj, tzv. merovinški period, još uvijek nije bio srednji vijek u punom smislu riječi već upravo pozna antika koja predstavlja promjenu dugog trajanja tokom koje počinje da se nadzire Evropa, kako to razumijeva Le Goff. Ovakva formulacija i shvatanja su nit u kojoj autor pronalazi zajedničku Evropu najranijeg srednjovjekovlja. Nit do koje dolazi uslijed kristijanizacije Rimskog carstva koja se, kako je poznato, odvijala između priznanja kršćanske vjere cara Konstantina 313. i prihvatanja kršćanstva kao zvanične, državne religije u vrijeme cara Teodozija, umrlog 395. godine. Teodozije je pred svoju smrt Carstvo podijelio na dva dijela, postavljajući im za careve svoje sinove Honorija i Arkadija. Od tog historijskog događaja, Evropa koju tematski prati tekst ove knjige je Zapadno rimsko carstvo. Fuzija između antičke i kršćanske kulture koje su crkveni oci, od koji su posebno mjesto u ovome radu dobili sv. Jeronim (oko 347−420) i sv. Augustin (354−430), ostavili srednjem vijeku i Evropi može se pratiti od 5. do 8. vijeka, kroz stapanje antičke rimske kulture i razvoja određenog potrebama barbariziranog stanovništva.

Naredna dva poglavlja, Neuspela Evropa: karolinški svet 8−10. vek (43−55) i Sanjana Evropa i moguća Evropa hiljadite godine (56−66), hronološki prate historijski razvoj na tlu zamišljene Evrope toga doba, ali i razvoj ideje o evropskom jedinstvu, koju autor pronalazi u različitim događajima i pojavama. Među prvim od tih pojava evidentirano je nastajanje franačkog carstva pod Karlom Velikim, kao vjerovatno prvi značajan pokušaj izgradnje Evrope. Iako Le Goff Karlovom kratkotrajnom carstvu pripisuje karakteristiku prve takve tvorevine sa istinskim obrisima Evrope, on istovremeno navodi i protutezu takvim tvrdnjama kroz činjenicu da je Karlova ideja o carstvu bila čisto franačka i učvršćena pravim patriotskim duhom. Karlovo carstvo okarakterisano je prvim neuspjelim pokušajom da se napravi Evropa kojom dominira jedan narod i jedna imperija. Evropa ovog perioda bi se, posmatrano iz današnjeg ugla, mogla nazvati i anti-Evropom. Karlov san o jedinstvenom carstvu, sredinom 10. vijeka sanjat će kralj Njemačke Oton I, sin Hajnriha I i sv. Matilde. Karakteristika Otonovog carstva bila je to da je njeno puno ime glasilo Sveto rimsko carstvo njemačkog naroda, te je samim time ukazivala na sakralni karakter imperije. Njegovi nasljednici Oton II i Oton III učvrstili su stabilnost Carstva te ga na taj način učinili okosnicom Evrope oko 1000. godine. Iz ovog perioda svakako treba izdvojiti još dva veoma bitna faktora koja su utjecala na zajednički razvoj ondašnje Evrope, jedan pozitivno, a drugi negativno. Intenzivno kristijaniziranje naroda koji su se kroz seobe ranog srednjeg vijeka zatekli na evropskom tlu, a tu se prije svega misli na Skandinavce, Mađare i Slovene, zasigurno je pozitivan faktor za dalji zajednički razvoj Evrope i njenih naroda. Međutim, crkveni raskol i pogoršavanje odnosa s Bizantom, koji se desio sredinom 11. vijeka, odvojio je rimsko-latinski kršćanski svijet od Bizantskog carstva.

Feudalna Evropa 11−12. veka (67−126), naslov četvrtog dijela ove knjige, mogao bi sam po sebi čitaoca odvesi na pogrešan trag po pitanju svoje sadržine, s obzirom da bi se dala naslutiti obrada osnovnih karakteristika i društvenih slojeva feudalnog sistema. Feudalizam je ipak u ovom odlomku dao svojevrsnu okosnicu oko koje gra-vitira Evropa srednjeg vijeka, odnosno onu značajku koja se može prepoznati u gotovo svim evropskim krajevima, bez obzira na podijeljenost i njihov međusobni odnos. Le Goff smatra da je ovaj period sazrijevanja kršćanskog svijeta razdoblje otpočinjanja velikog uspjeha koji će se pretočiti u Evropu, ali je taj uspon prvobitno sadržavao i prepreke i nije obavezno vodio ka ujedinjenju Evrope. Osim napretka poljoprivrede, autor je ovdje detaljno i opsežno obradio i mnoge druge aspekte srednjovjekovnog perioda, koji su posve specifični i na ilustrativan način približavaju život tadašnjih Evropljana. Obilježja srednjega vijeka su u biti obilježja Evrope u toj etapi njenog razvoja. Krstaški pohodi su značajan događaj za Evropu 11. i 12. vijeka, a prilikom otvaranja tog pitanja knjiga donosi i veoma zanimljiv pogled na tu temu, tretirajući je kroz prizmu mogućeg prvog ispoljavanja evropskog kolonijalizma.

Posljednja dva odlomka knjige, Lepa Evropa gradova i univerziteta 13. vek (127−192) i Jesen srednjeg veka ili proleće novih ideja? (193−239), zaokružuju srednjovjekovnu evropsku historiju te sumiraju zajednička naslijeđa sa samog kraja tradicionalnog srednjeg vijeka koncem 15. vijeka. Trinaesti vijek se smatra vrhuncem u razvoju srednjovjekovnog Zapada. To je i vrijeme kada se nameće model koji bi se, u perspektivi dugog trajanja, mogao nazvati evropskim. On to jeste i po svojim uspjesima i po svojim nedaćama. Autor navodi četiri osnovne oblasti u kojima su ostva-reni uspjesi. Prva od tih oblasti je napredak gradova. Drugi uspjeh predstavlja obnova trgovine i unaprjeđenje položaja trgovaca, uz sve probleme koje korištenje novca donosi ekonomiji i društvu. Treći postupni uspjeh je uspjeh znanja. Najzad, četvrti uspjeh, koji je pomagao i hranio prethodna tri, jeste nastanak prosjačkih redova. Sva četiri ova produkta srednjeg vijeka na svom vrhuncu su neizbrisivo naslijeđe na kojem se u kasnijem periodu Evropa razvijala, da bi naposljetku doživjela svoj današnji oblik. Svakako, period posljednjih vijekova evropskog srednjeg vijeka je donio sa sobom i nedaće, koje su također kreirale sudbinu kontinenta u narednim vremenima. Zaključno 15. stoljeće, koje je u historiografiji često opisivano kao jesen srednjeg vijeka, iznjedrilo je i ožiljke koje je ovaj period ostavio na Evropi, a koji se mogu sagledati kroz ratove i glad, crnu kugu, nasilje, narušavanje jedinstva crkve itd. Ipak, taj period značio je možda i proljeće novih ideja, odnosno novog puta kojim je krenula Evropa, kao jasno izdefinirana i trajno određena oblast iz perioda srednjeg vijeka.

Osnovi cilj ove knjige bio je da se odgovori na pitanje iz naslova – „Da li je Evropa stvorena u srednjem vijeku?“. Dosta opsežnim sagledavanjem historije srednjovjekovne Evrope, njenih događaja, uzroka i posljedica, sa historijskim metodološkim pristupom, autor je gotovo u potpunosti čin-jenično potkrijepio svoju tezu o srednovjekovnom naslijeđu današnje Evrope, odnosno, kako je to i sam naveo, da je Evropa doživjela svoje rođenje, djetinjstvo i mladost upravo u periodu između 4. i 15.vijeka. Značaj ove knjige se ogleda i u mnoštvu veoma dobro formuliranih teza i pogleda na historijska dešavanja, i to posebno u pogledu same periodizacije srednjovjekovnog razdoblja, čije granice zasigurno nisu tako čvrste i jasno definisane. Također, knjiga sa historijskog stanovišta razbija brojne predrasude i pogrešna uvjerenja vezana za ovaj vremenski period, te samim time publici donosi nove ideje i saznanja o Evropi srednjeg vijeka.

Izvor fotografije: enciklopedija.hr

Please follow and like us: