Orijentalno stvaralaštvo Jelene Dimitrijević i njene veze sa pisanjem Pjera Lotija i likom Grejs Elison

Marta KASPRZAK
Univerzitet Adama Mickjeviča u Poznanju
Odsjek za poljsku i klasičnu filologiju, II ciklus studija
mrt.kasprzak@gmail.com

Sažetak: Cilj ovog rada je analiza dvaju dela orijentalne faze stvaralaštva srpske spisateljice doba modernizma Jelene Dimitrijević – Pisama iz Soluna i romana Nove, kao i dokazivanje njenih veza sa stvaralaštvom Pjera Lotija i likom Grejs Elison. Pokazujem da su Pisma iz Soluna verovatno bila svojevrsni koncept za roman Nove, a književnica je mogla biti inspirisana stvaralaštvom francuskog oficira mornarice Pjera Lotija, kao i pričom turskih sestara izbeglih iz harema, opisanom u pismima jedne od njih, koja je objavila Grejs Elison pod naslovom A Turkish Woman European Impressions.

Ključne reči: Jelena Dimitrijević, Pierre Loti, Grace Ellison,Pisma iz Soluna, Nove, Les Désenchantées, Osmansko Carstvo, emancipacija, orijentalno stvaralaštvo.

U najvažnijoj fazi celokupnog dela Jelene Dimitrijević, srpske spisateljice doba modernizma, središnje mesto zauzima svet Orijenta i položaj žena u patrijarhalnom društvu. Književnica, poliglota i svetska putnica, rođena 1862. godine u Kruševcu, udala se 1881. godine za potpukovnika Jovana Dimitrijevića i preselila u Niš – grad koji je postao jedan od njenih književnih toposa i imao ključni značaj za buduće stvaralaštvo i interesovanja mlade Srpkinje, otvarajući orijentalnu fazu njenog pisanja. Tamo se prvi put srela sa široko shvaćenim Istokom, koji je postao jedan od najvažnijih motiva njenog celokupnog dela – između ostalog zbirki pisama Pisma iz Niša o haremima i Pisma iz Soluna, kao i romana Nove, za koji je dobila nagradu Matice srpske (Radovanac, 2010, str. 57). Pored činjenice da je pripadala srpskoj inteligenciji i bila iskrena rodoljupka, bez obzira na ondašnje odnose između Srbije i Turske, naučila je turski jezik i zainteresovala se za život muslimanki i instituciju harema, putujući mnogo po Osmanskom Carstvu. U svojim delima, punim turcizama, bogato opisuje događaje i običaje posećivanih mesta, a glavne teme su žena i političke prilike u Turskoj.

Pisma iz Soluna i roman Nove

Pisma iz Soluna su zbirka pisama objavljena 1918. godine u Sarajevu (Dimitrijević, 1918). Sastoji se od deset pisama iz Soluna za vreme Mladoturske revolucije upućenih njenoj prijateljici – Luizi St. Jakšić. U Pismima se spisateljica koncentriše na pitanje žena i promene njihovog društvenog statusa – atmosfera revolucije je stvorila korisne uslove za pisanje o borbi za ženska prava, slobodi, kako u fizičkom, tako i u mentalnom smislu. Zahvaljujući upotrebi epistolarnog žanra, Jelena Dimitrijević je u putopisima ne samo svedok nego i junakinja predstavljenih događaja. Prezentuje sopstvene stavove i komentariše dešavanja, direktno registruje impresije i refleksije, skicirajući sliku Soluna i Mladoturske revolucije. Svako od Pisama se tiče određene teme – jezika, književnosti, kulturnog nasleđa, religije. Autorka u njima skicira portrete ljudi koje susreće i opisuje običaje i situacije. Pisma su s jedne strane svedočanstvo o revolucijskoj atmosferi Soluna, s druge pokušaj pronalaženja odgovora na pitanje da li su Turkinje konačno raskinule s tradicijom (Đurić, 2011). Književnica informiše o razvoju feminističkog pokreta u svetu, što je bitno za njene čitaoce, uglavnom obrazovane Srpkinje. Vrlo je verovatno da su Pisma iz Soluna postala inspiracija i svojevrsni koncept za Jelenu Dimitrijević da napiše najbitnije delo svoje orijentalne faze stvaralaštva – roman Nove, objavljen 1912. godine u Beogradu (Dimitrijević, 1912). Nastao je posredno kao posledica društveno-istorijskih promena u Osmanskom carstvu tokom Mladoturske revolucije, a njegova glavna tema je – opet – položaj žena u zatvorenom društvu na prelomu 19. i 20. veka (Radovanac, 2011). Dimitrijević je u njemu izvršila dekonstrukciju mita o haremima i orijentalnih slika Turkinja koje su se pojavljivale kao književni motiv od doba romantizma (Koch, 2007, str. 194). Radnja romana se odvija u kosmopolitskom Solunu, u kojem su na početku 20. veka boravili mnogobrojni putnici i učiteljice iz Zapadne Evrope. Učiteljice su prenosile model svoje kulture i dočaravale Turkinjama sliku Zapada. Nove je naziv za mlade, obrazovane Turkinje vaspitavane na evropski način koje se bune protiv patrijarhalnog sistema. Junakinje romana žive u okruženju različitih kultura, pre svega dominantne turske, prisutne na drugom planu grčke, a takođe nadolazeće evropske (Bečanović Nikolić, 2011). Grad upoznajemo iz perspektive žena – osoba kojim nije dozvoljeno slobodno kretanje, zbog čega je dominantni prostor romana harem, koji zapravo predstavlja domaći prostor junakinja, ne tabu prostor sa seksualnim podtekstom, kao što je bio opisivan u mnogim putopisima muškaraca koji nisu imali pristup haremima i bazirali su tekstove na fantazijama i glasinama (Schick, 2012). Predstavljajući priču glavne junakinje, spisateljica Emir-Fatme, poreklom iz bogate turske porodice, pokazuje ondašnji položaj žena i njihovu borbu za emancipaciju, kao i odnose Osmanskog Carstva i Evrope i njihov uticaj na promene svesti u društvu. Junakinja, zbog taštine oca vaspitana po zapadnoevropskim, prosvetiteljsko-sentimentalnim uzorima, mašta o bekstvu u Francusku i životu u zapadnoj Evropi. Devojka uspeva da realizuje svoj cilj i zahvaljujući tome ima priliku da konfrontira svoj doživljaj Zapada sa stvarnošću i da izvrši revalorizaciju ranijih stavova. Tada nastupa sudar sa stvarnošću – Emir-Fatma postaje svesna da je njena slika Evrope bila samo imaginacija koju je kreirala od detinjstva. Putovanje ruši iluziju o Francuskoj kao pravoj otadžbini i zemlji slobode i napretka. Žene koje je Dimitrijević upoznala tokom boravka u haremima verovatno su bile inspiracija za likove sestara iz romana. Svet je predstavljen na principu suprotnosti – privatno-javno, pokriveno-otkriveno, realno-zamišljeno (Dojčinović, 2012). Privatna sfera se tiče podjednako sveta žena i Orijenta, a javna sveta muškaraca i Zapada. Roman pokazuje odnose između predstavnika Mladoturskog pokreta i Turaka vezanih za osmansku tradiciju, kao i došljaka iz Evrope, što je istovremeno konfrontacija Istoka i Zapada. Pokazujući situaciju u Solunu neposredno pre Revolucije, spisateljica je možda želela da predstavi kulturnu pozadinu revolucije, ali i da interpretira položaj žena u Osmanskom carstvu i promene njihovog mentaliteta, tražeći odgovor na pitanje koji je razlog njihovog razočarenja Evropom.

Les Désenchantées i istorija odbeglih Turkinja

U Francuskoj je 1906. godine objavljen roman Les Désenchantées, poslednje delo Pjera Lotija (Pierre Loti), oficira mornarice i pisca koji je, putujući po svetu u toku službe, skupljao informacije o posećenim državama i na njihovoj osnovi je pisao romane, često obogaćujući stvarne događaje sopstvenim vizijama i fantazijama (Taylor, 2007). Roman Les Désenchantées je izuzetak u njegovom celokupnom delu – njegova svrha je pre svega odbrana obrazovanih žena iz Osmanskog carstva za vreme kad je Turska, koja je pokušavala modernizovati društveno-politički sistem, bila cinično napadana od strane zapadne štampe (Guerard, 2009). Knjiga pokazuje sudbinu triju Turkinja – sestara od tetke koje su, site monotonije haremskog života u Istanbulu, odlučile da stupe u kontakt s francuskim piscem – Andreom Lerijem (Andre Lhery), alter-egom pisca, koji se preselio u Istanbul da stupi na dužnost ambasadora. Turkinje stupaju s njim u kontakt putem korespondencije i organizuju tajne sastanke. Svet u romanu vidimo očima pisca, kao i očima devojaka u toku razgovora i u navedenim pismima, zahvaljujući čemu su u romanu pokazane dve perspektive – orijentalna perspektiva Turkinja i okcidentalna, spoljašnja predstavnika Zapada. Turkinje su mlade i obrazovane po evropskim uzorima, dakle takozvane Nove, zbog čega su svesne svoje pozicije i bune se protiv odnosa koji vladaju na početku 20. veka u orijentalnom društvu. Kontakt sa sestrama omogućava piscu pristup ekskluzivnom prostoru harema i upoznavanje detalja života Turkinja nedostupnih prosečnom muškarcu. Muslimanke ga nagovaraju da napiše roman u kojem će evopskoj publici predstaviti položaj žena u Turskoj, kako bi obratio njenu pažnju na probleme Osmanskog carstva. Vremenom se između pisca i inicijatorke sastanaka – jedne od sestara – Đenan, rađa ljubav, što dovodi do tragičnog kraja priče – samoubistva junakinje. Kao modeli likova sestara francuskom piscu su poslužile sestre koje su se skrivale iza pseudonima Zejneb i Melek (Zeyneb i Melek) – Hatis i Nejr Zunur (Hatice i Neyr Zunnur), ćerke Nurija Beja (Nuri Bey), ministra spoljnih poslova, čiji se deda, Markiz Blose de Šatone (Marquise Blossed de Chatauneuf), francuski plemić i vojni oficir za vreme vlade Abdulhamida, oženio Turkinjom i prešao na islam, primajući ime Rešid Bej (Rechid Bey). Obrazovane po evropskim uzorima, boreći se za poboljšanje situacije žena u osmanskom društvu, sestre su smislile intrigu i, da bi ga privukle, obavestile su Pjera Lotija da je njihova sestra od tetke zaljubljena u njega, a zbog slomljenog srca je izvršila samoubistvo. U stvari se Francuskinja Mark Elu (Marc Helus), preobučena u Turkinju, predstavljala kao ona. Sestre su pričale piscu priče koje su se slagale s njegovim orijentalističkim predstavama, na šta je Loti naseo i postao, preko romana koji je u Francuskoj bio neobično popularan, svojevrsni zastupnik Turkinja, obaveštavajući Evropu o njihovom položaju. Roman je već 1906. godine preveden na engleski i objavljen u Londonu pod naslovom Disenchanted (Loti, 1906).. On je spoj činjenica i fikcije, a intrigu je otkrila Mark Elu tek posle smrti pisca, 1923. godine u tekstu Le jardin ferme: Scenes de la vie feminine en Turquie (Konuk, 2004). Još pre nego što je roman objavljen, 1906. godine, sestre su pobegle iz Turske pod režimom Abdulhamida, preko Beograda u Francusku. Postale su uzor hrabrosti, a njihova priča je bila opisivana u najvažnijim evropskim novinama, kao što je Le Figaro. Sestre su počele život u Evropi, gde su se upoznale s ondašnjom britanskom novinarkom i javnom radnicom – Grejs Elison (Grace Ellison). Počele su se s njom dopisivati, razmenjujući u pismima svoje impresije – Hatis sa puta po Evropi, Grejs iz boravka u Turskoj, gde je otišla u to vreme, vršeći mnogobrojna poređenja Istoka i Zapada. Po nagovoru engleske novinarke, pisma Hatis su objavljena u Londonu 1913. godine pod naslovom A Turkish Woman’s European Impressions (Ellison, 1913). Pisana u periodu od 1906. do 1912. godine čine jedan od najranijih primera stvaralaštva Turkinje koja je samostalno putovala po Evropi. Hatis u njima opisuje svoje utiske i razmišljanja izazvana putovanjem po zapadnim zemljama, konfrontira stvarnost sa slikom Okcidenta koju je kreirala na osnovu kontakata sa guvernantkinjama, kao i sa francuskom i engleskom književnošću.

Veze Jelene Dimitrijević sa Les Désenchantées

U Pismima iz Soluna Jelena Dimitrijević nekoliko puta navodi prezime Pjera Lotija i pominje njegovo delo, što potvrđuje spisateljičino poznavanje njegovog stvaralaštva. Priznaje da je zajedno s prijateljicom čitala njegova dela (Dimitrijević, 1918, str. 6), a u razgovorima s Turkinjama pita sagovornice šta misle o njegovim knjigama čija se radnja odvija u Turskoj – Aziyadé i Les Désenchantées. Muslimanke imaju negativan stav prema prvom romanu pisca – Aziyadé – tvrdeći da je on čista fikcija. U toku razgovora Dimitrijević pita za Les Désenchantées, Turkinje ipak priznaju da se ova knjiga uopšte ne razlikuje od ranijeg dela tog autora, u kojem ništa nije stvarno.

Mnogo i rado čitamo sve, samo ne Lotijevu Azijadu: u njoj nema ništa stvarno. A Razočarane? [naslov Les Désenchantées u prevodu na srpski jezik] One ni za ovo ne priznadoše da je što stvarno; samo rekoše da je knjiga napisana vrlo lepo… (Dimitrijević, str. 33)

U toku drugog razgovora navedena je priča Turkinja koje su pobegle u Evropu i dale Pjeru Lotiju građu za roman. Žene u haremu i ovde imaju negativan stav, tvrdeći da su sestre predstavile obraz Turske na način koji opravdava njihovo sopstveno bekstvo, a koji ne pokazuje stvarno stanje u Turskoj.

Evropa nadala viku: Turske žene pobegle iz harema! Tamo beže princeze sa sviračima, prestolonaslednikovice s učiteljima svoje dece! (….) U Razočaranima je Lotijev stil i kompozicija, a tih odbeglih turskih žena s krišćanskom krvi materijal. One su mu ga dale onakav kakav je po njih dobar, da hareme osude a sebe opravdaju. (Dimitrijević, str. 88)

Oba ta odlomka potvrđuju da je Jelena Dimitrijević znala za Turkinje koje su pobegle iz harema, kao i stvaralaštvo Pjera Lotija, a naročito roman Les Désenchantées. Štaviše, spisateljica, opisujući svoje utiske iz boravka u Solunu, naglašava da je razočarana (Dimitrijević, str. 58), što može biti nadovezivanje na naslov romana francuskog pisca. Sličnost likova i njihove sudbine u Les Désenchantées i romanu Jelene Dimitrijević Nove može voditi do zaključka da je delo Pjera Lotija za srpsku književnicu bio dodatna inspiracija za pisanje njenog najvećeg dela. Jelena, kao spisateljica s Balkana, dakle iz sredine koja je vekovima oscilirala između Istoka i Zapada, apsorbujući elemente oba sveta i obeju kultura, izgradila je simbolički most između ta dva sveta i dekonstruisala je stereotipne asocijacije i binarne opozicije Istok – Zapad i žena – muškarac (Bečanović, 2011). Solidarizovala se sa ženama na nadnacionalnom nivou, i mimo tadašnjih napetih odnosa Srbije i Turske (da podsetimo, roman Nove je objavljen u toku prvog Balkanskog rata – 1912), predstavljala je muslimanke kao osobe koje pokazuju istinu o balkanskoj kulturi i patrijarhalnom sistemu, a ne likove iz erotskih snova koje su zapadni romantičari ili čak pisci kao što je Pjer Loti učinili trajnim.

Literatura:

Primarna:

  1. Dimitrijević, J. J. (2012). Nove. Beograd: Službeni glasnik.
  2. Dimitrijević, J. J. (1918). Pisma iz Soluna. Preuzeto 09. 05. 2016. sa: http://www.nbks.org.rs/ digitalna-biblioteka/digitalizovane-knjige2/krusevac-i-krusevacki-kraj/item/53-pisma-iz-soluna
  3. Ellison, G. (1913). A Turkish Woman’s European Impressions. Preuzeto 09. 05. 2016. sa: https:// archive.org/details/turkishwomanseur00zeyn
  4. Loti, P. (1906). Disenchanted. Preuzeto 09. 05. 2016. sa: https://archive.org/details/ disenchanteddse00lotigoog

Sekundarna:

  1. Bečanović Nikolić, Z. (2011). Paradoksi hibridnosti, orijentalizma (balkanizma) i subalternosti u romanu Nove Jelene Dimitrijević. Preuzeto 05. 05. 2016. sa: www.knjizenstvo.rs/magazine.php?text=14.
  2. Dojčinović, B. (2012). Čarobni san Istoka” – stvarnost u romanu Nove Jelene Dimitrijević [u:] Dimitrijević, J. J. (2012). Nove. Beograd: Službeni glasnik.
  3. Đurić, V. (2011). Između l’image i le mirage: status francuske kulture u romanu Nove i Pismima iz Soluna Jelene Dimitrijević. Preuzeto 09. 05. 2016. sa: www.knjizenstvo.rs/magazine.php?text=51.
  4. Guerard, A. L. (1920). Five Masters of French Romance: Anatole France, Pierre Loti, Paul Bourget, Maurice Barres, Romain Rolland. Preuzeto 11. 05. 2016. sa: https://archive.org/stream/ cu31924027248818#page/n155/mode/2up.
  5. Koch, M. (2007) ...kiedy dojrzejemy jako kultura… Twórczość pisarek serbskich na początku XX wieku (kanon, genre, gender). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
  6. Konuk, K. (2004). Ethnomasquerade in Ottoman-European Encounters: Reenacting Lady Mary Worley Montagu. Preuzeto 02. 05. 2016. sa: https://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/ journals/criticism/v046/46.3konuk.pdf.
  7. Radovanac, S. G. (2011). Roman Nove Jelene Dimitrijević kao paradigma tragične pobune žene u orijentalnom društvu. Preuzeto 08. 05. 2016. sa: www.knjizenstvo.rs/magazine.php?text=13.
  8. Radovanac, S. G. (2010). Žena u srpskoj književnosti. Novi Sad: Dnevnik.
  9. Schick, I. C. (2012). Seksualność Orientu. Przestrzeń i Eros. Warszawa: Oficyna Naukowa.
  10. Taylor, K. L. (2007). The Facts on File Companion to the French Novel. Preuzeto 11. 05. 2016. sa: https://books.google.pl/.

Oriental Work of Jelena Dimitrijević and Her Connections to Writings of Pierre Loti and the Character of Grace Allison

Summary: The aim of this paper is analysis of two pieces of work from oriental period of Serbian modernist writer, Jelena Dimitrijević – Pisma is Soluna and novel Nove, as well as showing her connections with English activitist Grace Ellison and Pierre Loti’s output. The paper shows possibility that Pisma iz Soluna were a kind of conspect for Dimitrijević to write Nove. She could also be inspired by work of French navy officer, Pierre Loti and Turkish sisters – fugitives from Ottoman Empire, whose story presented Grace Ellison in an epistolary book A Turkish Woman European Impressions.

Keywords: Jelena Dimitrijević, Pierre Loti, Grace Ellison, Pisma iz Soluna, Nove, Les Désenchantées, Ottoman Empire, emancipation, oriental writing.

Izvor fotografije:  Google

Please follow and like us: