Poimanje simbola sa lingvističkog i filozofskog stanovišta (sa posebnim osvrtom na filozofiju jezika Michaela Foucaulta)

Poimanje simbola sa lingvističkog i filozofskog stanovišta (sa posebnim osvrtom na filozofiju jezika Michaela Foucaulta)

Sažetak: U prvom dijelu rada se izlaže osnovno poimanje simbola, kao njegovo tumačenje kroz nauku jezika, da bi se stvorila polazna tačka za detaljniju analizu simbola kroz filozofiju Michela Foucaulta. Naznačena je mnogostrukost u tumačenju simbola, ali i akcentovan značaj za izučavanje simbola kao sprege između svijeta-govora-čovjeka. Cilj rada se ogleda u isticanju nedovoljne posvećenosti izučavanja simbola u postmodernističkim strukturama misli. Takođe se nastojalo pokazati da Foucaltove inovativne metode su primjenjive na ovu problematiku.

Ključne riječi: arheologija, historija, moć, sistem, simbol.

Umjesto uvoda

Precizan podatak jezičkog praiskona teško je odrediti, zbog izuzetno suženog istorijskog fokusa, ali je evidentno da neposredna dokumentacija u formi jezičkih zapisa datira od prije pet milenijuma. Raniji biološki, antropološki arheološki nalazi daju samo marginalne pretpostavke evolucije moći govora. Jezik je star koliko i homo sapiens. Gest, krik, ekspresium, izražavanja signalima, često afektivnog nivoa, su logos simbola, a samim tim i jezika kao i komunikacije (Bugarski, 1995). Kao društvena kategorija, jezik omogućava predstavljanje stvarnih i imaginarnih predmeta i pojmova, jezičko-simboličkim elementima govora. Simboličko ustrojstvo govora postaje aktuelni problem izučavanja u svijetu savremenih konstrukcija moći i govora.

Tradicionalna ispitivanja u antičkoj Grčkoj, Kini, Indiji, starom Rimu, kod Arapa i Jevreja, gramatika sanskrita i Port Royal, pa do komparatista, biološkog naturalizma, psihologizma, mladogramatičara, slavista i strukturalista, se baziraju na simbolu kao osnovi za istraživanje. Nastojeći da se odgonetne nesavladivi raptus1 između čovjeka i svijeta. Podsjetimo da J. Derrida (1991: 304) tvrdi da u težnji da razume svet, čovek uvek ima na raspolaganju višak značenja (koje on razdjeljuje među stvarima prema zakonitostima simboličkog mišljenja). Kroz poimanje raptusa uviđa se značaj Foucaultovog izučavanja govora, jezika u jednom novom svjetlu savremenog poretka. Intenzivno interesovanje za jezičke jedinice pa i za simbol, postojalo je i kod Michela Breala koji istražuje slično kao i Michel Foucault jezik i govor u raznim sferama sa akcentom na lingvističku geografiju koja ih razlikuje, posebno interesovanje se očituje za korelaciju jezičkih fakata sa sociološkim, psihološkim i psihofiziološkim studijama. Interesovanja su slična, pristup je posve drugačiji, ali uticaj određenih izučavanja na polju leksike je stvorio poredak u kojem misli današnji um savremenog čovjeka. Naznačeni raptus je dominantno prisutan u samom postupku rađanja čovjeka, pa tako dijete koje se rađa u svojoj individualnosti nastali rascijep sa svijetom ispunjava sa krikom, sa glasom neponovljive prisutnosti.

Ovdje raptus (lat.) treba razumjeti višeznačno: kao rascijep, kao odvajanje, ali i kao zanesenost, napad melanholije.

Simbol i teorija simbola se uglavnom vezuje za naučna istraživanja u polju dječijeg govora, takvo jedno izučavanje je specifično i za filozofiju, antropologiju, sociologiju, psihologiju, lingvistiku. Psihofiziolozi su se najviše fokusirali na dječiji jezik (sa akcentom na simboliku početka govora) začet-nik bilingvizma na našim prostorima je Pavlović (1920). Takođe je neosporna sličnost u tvrdnjama J. Vendryea2 i Michela Foucaulta u neponovljivosti iskaza. Tako J. Vendrye tvrdi da zbog emotivne obojenosti govora naš izraz u govoru nikada istu misao ne saopštava na isti način, dok Foucault tvrdi da je jedino iskazu svojstveno da može da se ponovi (Delez, 1989: 19), ali ipak da sadržaj tog ponavljanja nije isti. Sociolingvisti koji su imali značajan uticaj na stvaranje filozofije jezika Michela Foucaulta3, smatraju da problematika simbola je fundamentalna problematika ali i da je jezik kompleks različitih stilova uobličen različitim socijalnim sredinama (Ivić, 2001). Ovdje nam se nazire odgovor zašto jedna biopolitička teorija Michela Foucaulta je imala oštre i neosporive uticaje na formiranje novog poimanja i stvaranja svijeta izraza i teoretiziranja, jezika kroz normu društvenih aktuelnosti. Dihotomije jezika koje je isticao Ferdinand de Sosir su najviše uticale na formiranje filozofije jezika u Foucaulta. Dijahronija pojma značenja ide od doživljaja ideje ili predstave, preko intelektualnog i emotivnog značenja (Richards i Ogben) do Morisovog preskriptivnog, koje je upravo karakteristično za simbole. Jer simboli su ti koji određuju vrstu aktivnosti i propisuju je. Stoga simboli imaju značenje jer iniciraju određenja sjećanja i stimulišu akcije. Što se dalje očituje kao neophodnost za traganjem suštinskog odnosa jezika i čovjeka, kao i opravdanje za ustrojstvo čovjeka kao bića simbola. Značaj simbola u odnošenju čovjeka spram svijeta se ogleda u tome što se sav sadržaj realnog i fiktivnog svijeta podliježe simboličkoj transkripciji, transformaciji, ali ostaje u okvirima jednog jezika, jezika moći. Međutim, spontana neracionalna upotreba i stihijska evolucija u umnožavanju rijetkih iskaza (Fuko, 1998: 123) u simbolu, može dovesti do kontraproduktivnosti. Sve simboličke tvorevine pa i jezik mogu postati oruđe vlasti i sredstvo moći, i nadalje djelovati kroz duhovne tvorevine gdje je evidentna upotreba simbola. Zahvaljujući simboličkom poretku čovjek ostaje socio-kulturno biće koje se ujedinjuje u određenim spregama kolektiva. Cjelokupni jezik je prožet sa različitim pozicioniranjem simbola u poretku bića jezika, pa je za jedne nosilac značenja (Badurina, 2008), nosilac stvari, objekta (A. Whitehead), jedinica diskursa (M. Foucault). Simbol se otkriva u svojim značenjima prvenstveno kao kognitivni4 alat i u nejasnim tumačenjima do razvitka lingvistike nije se moglo govoriti o ozbiljnijoj teoriji simbola, kako je teorijski okvir širen tako se i smisao simbola umnožio, što se desilo i sa smislom diskursa.

Filozofi i lingvisti daju značajan doprinos u razvoju teorijskih okvira za stvaranje novih značenja i smisla jezika, govora, simbola. Nastojeći da se oblikuje cjelovitost u ovom poimanju, izložili smo teorijske smjernice koje su izvršile uticaj na poimanje simbola u teorijskim djelovanjima jezika. Pošto I. Kant nije dao filozofiju jezika i teoriju značenja, njegov sljedbenik E. Cassirer je postavio neosporiv naučni zahtjev za istraživanjem simbola, tvrdeći da je simbol produkt intelekta i da je najvažniji konstituent objektivne stvarnosti. Samim tim sva moderna i savremena izučavanja zahtijevaju jednu teoriju simbola. Pokušajmo primijeniti arheološki metod Michela Foucaulta na pojam simbola.

Symbolum archaeological

Na samim obrisima ovog rada treba izložiti neke osnovne crte filozofije jezika Michela Foucaulta kako bi odredili mjesto smještanja problemski zahvaćenih pojmova. Naime, Michel Foucault nema sistemski određen zadatak u svom stvaralaštvu da tvori, rasute filozofije pojedinih fenomena, kako bi opravdao održivost sistema, jer on je prije svega nesistematski mislilac, koji određuje misaono istraživanje, ili bolje reći eksperiment5 metodama koje su originalne i imaju posve inovativan pristup. Njegove metode nisu zastarjele metode humanističkih nauka, koje treba intelektualnoj sceni predstaviti u novom svjetlu i opravdati njihovo korištenje u suvremenom poretku. Naprotiv, Foucault u filozofskim osnovama vidi polazište za istraživanja: novih, novijih, budućih pojava koje zahvaćaju suvremeno društvo koje sniva nad kovčegom u kojem je pohranjena sva životnost Čovjeka, koji koliko god se proglasila njegova smrt, pojasnila i postala očigledna, ostaje jedan govornički sistem, diskurs koji mrtvačke snage duha fluksira nanovo na fundamentima; pohlepe, moći, vlasti. Takvo jedno fluksiranje se vrši kroz neotuđivu sferu čovjeka, govor i to ne bilo kakav govor već govor: luđaka, abnormalnih društava, vlasti. Čovjek ćutke ostaje da svjedoči samo simbolično, zatvarajući vrata bića jezika kroz biće svijeta.

2 Predstavnik afektivne lingvistike. diskursa.
3 Podsjetimo se Foucaltove formulacije društvenog diskursa, tj. socio-diskurzivne tvorevine.
4 Postoje tri vrste simbola: kognitivni, emotivni, preskriptivni; podjela izvršena prema funkciji simbola.

U svojem kapitalnom djelu Riječi i stvari (Fuko, 1971) iznosi obimnu i preciznu kritiku humanističkih nauka, u njenom podnaslovu nam se krije jedna od njegovih metoda, arheologija. Arheologija definirana kao nivo, i to nivo koji omogućava da se neki događaj, udes, diskurs ostvari. Radi jasnoće, navedimo primjer koji bi omogućio bolje shvaćanje ovog pojma: u svakodnevnim ritualima, govorom se tvore neke mogućnosti za realizaciju neke radnje, pa tako kada predsjednik jedne zemlje proglasi rat, on taj rat ne proglašava (sprovodi) u samom činu ratovanja; već daje glas, (pro)glas o tome da se u njegovom diskursu sintetizovala moć, vlast nad odlukama drugih da u njihovo ime se realizuje takva radnja. Ovakvo poimanje proglasa je neminovno simboličko ustrojenje, te iako u Foucaultovoj filozofiji, simbol nije zavrijedio veliku pažnju, koristeći se njegovim metodama, i načinom posmatranja stvari govorićemo o simbolima u epohi Biopolitizacije (Fuko, 2005) svijeta i svijesti, kroz sistematizam jezika do vlasnodrštva moći. Pored već iznesenog objašnjenja arheologije kao metode imamo i objašnjenje koje je usmjereno ka teoriji jezika, pa se arheologijom može opisati postupak koji otkriva neki događaj, znak, simbol koji omogućava njihovo smisaono opisivanje. Cilj jedne filozofske arheologije nije sistematizacija niti zgrušavanje znanja na jednoj tablici istinitosti (Smart, 2004: 25), upravo za to krivotvorstvo Foucault okrivljuje humanističke nauke, što je za dalje posljedice imalo antropološko izumiranje osnovnih čovjekovih kategorija.

Nauka o jeziku i filozofija jezika nijesu discipline koje daju kompletan uvid u čovjekov odnos prema jeziku i prema svijetu. Ukoliko bi davale kompletan uvid u taj specifičan odnos onda bi njihovo postojanje bilo upitno, ali i sama osnova jezika poljuljana. Filozofija jezika je kategorija kojom se najčešće označava još jedno njegovo kapitalno djelo od velike značajnosti za njegov arheološki period, naznačeno kao Arheologija znanja (Fuko, 1998). Ovo djelo problematizuje i sam metod arheologije, ali i problematičnost iskaza, pa neki teoretičari sa punim pravom govore da to djelo ne treba smještati u filozofiju jezika, nego u filozofiju govora, zbog Foucaultovog permanentnog isticanja važnosti iskaza (izgovorenog) kao i spoljašnjosti kategoričnog opisa iskaza. Sve izrečeno daje nam mogućnost da govorimo o problematičnosti simbola kao fenomena koji ostaje skriven u svom teoretiziranju (eksperimentisanju) Foucaultovog poimanja odnosa subjekt-svijet. Simbol je za Foucaulta u većem broju njegovih djela opisan kao najmanja jedinica diskursa, sa druge strane isticano je drugačije poimanje simbola kada se počne istraživati politička misao Michela Foucaulta. Kako na samim osnovama nemamo rješenje za jasno definiranje osnovnih jedinica problemskih disciplina koje su spomenute, time se paradoksalno obezbjeđuje njihova mogućnost da budu.

Foucault za sebe kaže: „ja nisam teoretičar, ja sam eksperimentator.“ (Fuko, 2010: 168)

Historija, simbol, jezik

Foucaultovo poimanje historije je u znaku F. Nietzscheovog konstantnog isticanja štetnosti (Nietzsche, 2004) linearno shvaćene historije, te „veliki arhivar“ (Delez, 1989) majstor nove metodologije konstantno preispituje odnos diskontinuiteta, kako sa historijom tako i sa epistemologijom. Teorijski okvir jezika u ovakvom poimanju, polako, ali sigurno otvara nova pitanja. Simboličko vrijeme kada je vrhunac transfera znanja vršen unutrašnjim putevima smisla je srušen, i potrebno je ponovno preispitivanje odnosa subjekta-znanje-svijeta; kako je to cilj cjelokupne Foucaultove misaone zaostavštine, ovdje preispitujemo odnos tri fenomena koja se skrivaju u skupovima spomenute trijade. Subjekt i njegovo konstituiranje je prethodno objašnjavano kroz unutrašnju sferu, davalo se samo na značaju unutrašnjeg stanja sređenih misli, najsređenijim bi se nazivale one misli koje su imale odgovornost prema autoritetu istosti. Takvo ustrojstvo je ustrojstvo pod diktaturom simbola, koji u sređenosti, simetriji linearnosti vidi opravdanje za nametanje formi vlasti i moći. Poredak subjekta se vrši po realizaciji odvajanja, jasnog jezičnog odvajanja koje ima za cilj totalnu različitost nametanjem prostorne istosti. Subjekt sebe više ne konstituiše, on je konstituiran spolja, pa time Foucault daje sebi za pravo da u antropološkom smislu proglasi čovjeka mrtvim. Govor subjekta je jezik jednog sloja misaonog djelovanja, ali govor koji formira diskurs moći nije govor bez propozicija govornika, već je propozicija moći. Kako tu moć zadobija govornik, zapravo Foucault nam pokazuje da je govornik ne zadobija već je samo sredstvo tog sistema. Historijski sistem je sistem jednake progresivnosti, i sistem koji linijski skoro pa savršeno prikazuje kako se misaoni tokovi kreću uzlaznim civilizacijskim putevima.

Historijski sistematizam je toliko postao neodrživ u poimanju suvremenog čovjeka da se postavlja pitanje kako se takvom jednom sistemu moglo pokloniti povjerenje. Cilj za tako pojmljen historijski sistem možemo objasniti političkim situacijama, i opravdati ga kao podstrek za napredak poslije svjetskih ratova. Moguće je bilo povjerovati da će oporavak trajati veoma dugo, i da takva urušavanja čovječanstvo neće dozvoliti ponovo. Ne postavljanjem ciljeva, razvoj je izgledao kao proces vječnog uznapredovanja. Foucault nam pokazuje da situacija nije baš takva, i da jedna vjera u oporavak ne smije postati bezumna vjera u vječni progres. Simboličko prezentiranje historije je u linearnom sistemu čvrsto, sistem simbola koje koristi tako shvaćena historija su: simbol krvi, simbol oca, simbol majke, simbol brata, simbol rata. Mi dijelimo istu slovensku krv, jedan je od takvih reprezentativnih primjera koji, kako se nazire, odgovara djelovanju ideoloških ustrojenja, što potvrđuje tezu Foucaltovog učitelja Louisa Althussera. Althusser (2005) je tvrdio da ideologije svoju snagu crpe iz nauka, te da stvaraju naučne pozicije koje idu u korist opravdavanja njihovih djelovanja, te je primjetno bogaćenje historije sa simbolima svojeg ideološkog djelovanja. Simbolizam ide dalje, pa se neživi entiteti stavljaju u opisima čovjekovog odnošenja u porodici. Tu imamo prezentne primjere: Bratska republika, Majka republika itd. Cilj ideološki zatvara krug mišljenja i prezentiranja istina kao sređenih linearnih produkata, stvara se svijest o simboličkoj istini, koja je, kako nas i Foucault uči, ništa drugo nego produkt diskurzivnih praksi humanističkih nauka, koje su se toliko udaljile od svog osnovnog predmeta izučavanja – čovjeka, da više ne mare o čovjeku. Foucault pri kraju svog života piše Historiju seksualnosti gdje kao vrhunac detaljne, nedovršene analize znanja, govori kako znanje se polako sa simbolike krvi, pretvara u analitiku seksualnosti. Ukoliko ovo shvatimo doslovno, i prenesemo na analizu svjetskih dešavanja, simboli slobode, rata su zaboravljeni, krv se više ne računa; simboli seksualnosti, želje za (ne)znanjem se gomila i zadobija moć. Simbol više ne može da nosi stvari, ne može više da opiše čovjekovu cjelinu i da postavi odnos prema svijetu, te Foucault sebi za cilj nije dao da filozofiju jezika objasni kao stvar koja nosi jezik već je jezik taj koji u historijskom diskontinuitetu nosi stvari. Tako zadobija moć, ne vjernom kopijom, ne prezentiranjem, ne gomilanjem, nego nošenjem stvari. Zato se sa simbolike prelazi na analitiku, na prividno cijepanje jezika da bi se vidjela njegova struktura moći.

Ovaj parazitski sistem moći kroz diskurs je stvorilo novo polje djelovanja simbola u isticanju simboličke svrhe suda, iskaza, propozicije, pozicije. Historija je radije koristila simbole rata, krvi, kontinuiteta nego forme znanja (Fuko, 1994: 115). Historija svako simboličko znanje odbacuje, čak ga „oslobađa“ statusa znanja, jer, svako simboličko znanje je anormalno (Fuko, 1990: 61), samim tim nelinearno, nesistematično, u neodgovarajućem odnošenju prema tabelama istinitosti. Simbolička ustrojenost biva sredstvo za postizanje ideoloških ciljeva i ostvarivanje moći, ali se u historiji ne upisuju recepti za postizanje istih ciljeva. Jezik naspram historije je simbol propadljivosti naspram simbola vječne učiteljice koja ima društveno opravdani cilj da podučava o propadljivosti, ali da obećava vječni sjaj simboličnog zapisa u obliku broja poginulih. Jezik govorom ćuti, historija govor lomi i nameće mu kontinuitete kao rješenje za problem koji ne postoji u biću jezika.

Nastojanje da se snaga jezika, govora transponuje kao posljedica običajnosti i simboličkog usavršavanja, nagomilavanja; ne predstavlja ništa drugo nego pokrivanje puta namjere i gubljenje svijesti u sinopsis teksta i simbola.

Jezik nije u simbolu razvoja, niti razvija kontinuitete, već se susreće sa posve drugačijim problemima svoje teorijske prakse. Susreće se sa univerzalizacijom, i taj problem koji je filozofija prividno riješila u srednjem vijeku postaje problem jezika. Jezik nije u simbolu razvoja ali se ipak razvija. Simbol nije u znaku govora, ili jeste govor, jeste vlast ali i zasebna kategorija znanstvenog samostalnog sistematizma.

Unutrašnja osobenost simbola

Simbol koji se ne analizira već opisuje nije isti predmet koji je izložen u prethodnom odnošenju sa jezikom i historijom. Simbol koji se može opisati smisleno kao najmanja jedinica diskursa nije zaokruženi realni simbol jezičko-istorijskog odnošenja čovjeka sa spoljašnjim simbolima. Sada možemo definisati u Foucaltovoj filozofiji dvojako poimanje simbola, sa metodološkog aspekta kao unutrašnjost strukture jednog diskursa; ipak, sa druge strane, kao spoljašnja djelujuća komponenta društva. Simbol na mikroplanu diskursa upućuje na znak, član itd. Iako se može učiniti da se radi o sinonimima, riječ je o drugačijem pozicioniranju jezika naspram diskurzivnih ustrojenja. Arheološka metoda otkriva strukture moći i njihovo djelovanje uopšte. Njihovo djelovanje kroz ideološki aspekt u makroplanu je evidentiran, u mikroplanu skoro da izgleda neosnovano govoriti o mogućoj aktivnosti. Naime na mikroplanu dolazi do svojstvene promjene sa aspekta pisanih glasova, kao i njihovo suspendiranje u aspektu teorije jezika i dolazi do nametanja umjetničkog tipa razmjene poruka.

Tijelo postaje korpus znanja, to je Foucault pokazao u svojoj Historiji seksualnosti, ali tijelo postaje i sredstvo i cilj komunikacije, pa ono čak počinje da sadrži znanja koja se ne otkrivaju pod lupom filozofije jezika. Tijelo postaje simbol bez simbola, postaje u osnovi bezrazumna kocka koja sadrži kod koji treba očitati i evidentirati u beskrajnom broju naučnih tabela. Mikrosimbolizam specijalizuje predstave, pri čemu ne koristi jasne zakonitosti razuma, zato je u makrosimbolizmu simbol u jeziku karakterističan anormalitetu.

Simbolizam u diskurzivnom nivou predstave ne nastoji da prezentuje kao vjerne predstave stvarnosti jer bi onda zapao u puki realizam, a takvo jedno zapadanje suvremeno čovječanstvo ne prašta; već nastoji stvoriti predstave koje će stvoriti jezik univerzalan za simbol makrodjelovanja kroz diskurzivne prakse, bez ikakve osnovanosti u razumskim zakonitostima. „Abecedno pismo odbijajući da ocrta predstave“ (Fuko, 1971: 174) ukida sebi pristup u novom poretku simbolizma.

Postaje jasno da se nekad dobro utvrđene granice između vještačkih jezika i prirodnog jezika više ne ocrtavaju, štaviše, krive se, lome i ispoljavaju kao novi poredak jezika; dok se za poredak stvari sve manje brine, jer se prljavi posao prepušta nemoćnoj prirodi da riješi ljudsku deponiju gluposti. To kao posljedicu ima odbacivanje starog poimanja simbola, stvara se novo ustrojstvo oslobođeno pojma, koje treba izučiti i opisati ne samo iz filozofske, psihološke, sociološke sfere već i iz sfere nove nauke koja treba da se postavi pred stvarnim problemima svijeta i čovjeka. Dijalog prestaje da bude prihvatljivo rješenje, jer diskurs svakog govornika ima za cilj samo vlast, dijalog prestaje da bude usmjeren na spoljašnjost kojom iskaz zadobija značenje, dijalog postaje unutarnja razmjena simbola, komunikacija bez zajedništva; kako gubi svoju spoljašnjost tako dijalog postaje profano sredstvo psihološkog tretmana koji treba kapitalizirati. Postojanje unutarnjeg dijaloga nekad se označavalo razvijenom sviješću, meditacijom, danas se čita kao jednostran simptom ludila, koji u svom fundamentu, tvrdi Foucault, je ezoterično znanje (Fuko, 1980). Jacques Lacan otkriva vezu između ludila i simboličkog poretka, pa njegova tvrdnja da ludilo označava kolaps procesa integracije u simbolički poredak zadobija ovdje potvrdu, s time da simbolički poredak kroz Foucaultovo poimanje treba shvatiti kao nametnuti poredak. Simbol i oznaku ne treba poistovjetiti jer, oznaka ima jednostrane mogućnosti djelovanja, u jeziku oznaka nailazi na pozitivitet koji je potvrđuje, dok simbol na to potvrđivanje ne mora da naiđe u sistemu jezika. Ponašanja pojedinca, posebno u predstavljanju simbola kao običajne posljedice, je ustrojeno žeđanjem za simbolom koji treba da kroz binarni simbolizam obezbijedi potvrdu normalnog ponašanja; vlast nameće simbolična ponašanja kao normalna, dok se postupkom svako drugo rušenje hegemonije, označava nenormalnim; žeđ za simbolima jeste stvarna, kao i njegova višestrukost. Otkriva se da vlast procesom binarne socijalizacije-disocijalizacije samo umnožava smisao simbola i ne može ih svesti na samo instrumentalno značenje6, što otvara mogućnost za subverzivno djelovanje. Autonomni simbolizam se ruši pred strogoćom vlasti, jezika i govora, ali također binarizacijom sociološke stvarnosti ona zadobija drugačiju autonomiju i želja za simboličkim određenjem se ne može izgubiti. Zbog čovjekove stalne potrebe da zadovolji nezasitan poriv i potrebu za novim simbolom koji naizgled nema nikakve ideološke ciljeve, predstavljen kroz sferu korisnosti, jezik gubi svoj osnov u oblicima razumskih zakonitosti, i stvaraju se nove zakonitosti koje ne opisuju više govor, jezik, mišljenje, već naprosto komunikaciju. Simboličko pismo pomjera jezik izvan oblika razumne misli (Fuko, 1971: 174), razumne misli postaju potcijenjene jer kaotičnost simboličkih predstava obezbjeđuje jedinu prividnu privatnost, što za posljedice ima urušavanje obrazovnog sistema. Kroz zamjenu principa jezika (govora) sa principom predstave (slike) u obrazovnom sistemu se suspenduje sistem zakonitosti i misli, otvara polje manualne abecedne nepismenosti, informatičke pismenosti. Simbol postaje imperativ svakog jezičkog ustrojstva, kroz obezbjeđivanje univerzalnosti, gdje čovječanstvo treba da se riješi tih ogromnih nasljeđa kultura i civilizacija, jer kultura je postala višak i problem. Razlike treba svesti na istost kroz simboličnu moć koja u pređašnjim vremenima bijaše odlika anormalnosti; to je ekstremno sprovođenje totaliteta i stvaranje simboličkog poretka društva koje postoji samo u okvirima zajedničke razmjene simbola tj. komunikacije. Simbolički sistem uobličavanjem stvarnosti u kojoj živimo, više nije najmanja jedinica diskursa; već osnaženi simbolički diskurs moći. Na odnosu čovjeka i jezika prema svijetu otvara se umnožavanje čovjeka, svijeta u simboličkoj ravni, kroz suspendiranje osnovnih ljudskih fenomena. Jezik kao nestalna forma naučnog istraživanja, koja je neokamenjena, sve manje postaje biti interesiranje humanističkih nauka, jer se toliko piše o knjigama, a tako malo o jeziku, (oslanjajući se na Foucaultovu sličnu tvrdnju). Svaka snaga riječi ne označava vlast nad riječima, a danas bi bilo posve naivno tvrditi da snaga riječi može se čitati kao nadmoć nad stvarima, ona može biti pokretač ali ne i moć. Višak simbola koji je evidentiran u suvremenom svijetu je produkt velike želje za sticanjem nadmoći, onda kada simbol u svojoj instrumentalizaciji omogući moć, ali ne i nadmoć pa se simbol treba osloboditi da ne bi postao centar integracije i doveo poredak svijesti u nova preispitivanja. Viškom simbola se smanjuje interesiranje za stvarnost, sve manje bivamo obuzeti stvarima jer one ne pružaju tu suludu nadmoć nad nečim kao simbol, a za stvari treba tako puno vremena, što današnja svijest nikako da opravda ili nađe. U svoj muci koju stvara višak simbola, čovjek nije više voljan za proizvodnju jezika i govora jer to podrazumijeva konstrukciju, koju treba dovesti do cjeline; dok simboli nesebično nude gotove cjeline bez smisla, ali uvijek u dobrom raspoloženju nemišljenja. Smanjenjem snaga duha u govoru, raste moć stvari o kojoj govorimo (Laušević, 2002: 78), njena moć raste kroz neznanje o njoj i marginalizacija onih koji znanje usmjeravaju ka stvarima. Ne bi li manjkali ni u duhu ni u znanju, našu svijest treba usmjeriti ka podjednakom poznavanju svih stvari i duha.

Simboli se obično klasifikuju kroz tri vrste i to kao: deskriptivni, eksplikativni, instrumentalni (Marković, 1971).

Nastojanje da se objasne problemi koje zahvaćaju suvremeni odnos svijeta i jezika je zasnovano na rutinama nekih oborenih ali prefinjenih modela koji se zaboravljaju i koji se predstavljaju kao ne-valjani. Rušenjem sistema se neće zadovoljiti nejasnoća bića jezika, jer to nije struktura koja rušenjem obezbjeđuje uvid u njenu strukturu i ne postoji protuotrov za željom za znanjem, simbolom i moći. Simboličke funkcije će biti cilj traganja u raznim naučnim istraživanjima posebno sociološkog aspekta, opet taj površinski uvid treba da se posluži novim metodama, kao što su metode suvremenog doba, među kojima spadaju i Foucaultove metode, da bi rezultat suvremenog istraživanja bio suvremeno rezultiran. Traganje se nastavlja u samim riječima, u samom govoru, okrećući se sferama koje sadrže odnos prema totalitetu svijeta, ukrštanje prostora sa figurama kosmosa, jer „u jeziku postoji jedna simbolička funkcija; ali nakon vavilonskog razdora ne treba je više tražit – osim u rijetkim izuzecima“ (Fuko 1971: 104).

Post scriptum

Simbol predstavlja manji nivo znaka (Vid. Bugarski 1995: 16) ali u procesu simbolizacije može se reprezentovati sam nivo značenja koji se zahvata sveobuhvatnošću razumijevanja poruke koju nosi sadržaj iskaza. Ukoliko proces simbolizacije ima za cilj tvorenje diskursa, utoliko je gore ako se diskurs politički pozicionira, proces simbolizacije postaje diskurzivno tvoren, tj. predstavljamo problem tvoraca diskursa a ne problem tvoraca simbolizacije. Neophodno je razgraničiti jednostranost razumijevanja procesualnosti simbola, simbol je fenomen koji bez kulturnog konteksta nema osnovanost za značenjski nivo; budimo precizniji, značenjski nivo je ovisnoj kopulaciji sa sviješću čovjeka, čovjek je potvrda funkcionalnosti simbola. Proces simbolizacije nije naprosto prirodni proces koji se odvija van čovjekove svijesti, on postoji i jeste koliko percipijent pridajući značaj objektu. Simbol kao objekat pridodanog značenja nije objekat bez subjektivne konstrukcije. Subjektivno percipiranje je osnov postojanja simboličke osnove koja nije realna već fiktivna. Simbolizacija je proces koji često biva zloupotrebljen za stvaranje diskursa moći, pa u svome gomilanju nastoji ponuditi iskazni značaj kao mogućnost prepoznavanja. Prepoznavanje je momenat koji nam otkriva da nemamo više posla sa umjetnikom koji stvara simbole kao autor, koji je tvorac simbola služeći se simbolima svoga jezika. Slike simbola se tvore simbolima jezičke materijalizacije. Ukoliko je obezbijeđen apsolutni momenat prepoznavanja, ukoliko iz samo par navedenih riječi dođe do prepoznavanja fiktivne ličnosti uz taj tekst konstatujemo simbolizaciju koja je iskorišćena za stvaranje diskursa moći, iako možda prvobitni autor nije imao za cilj vladajuću diskurzivnost. Tvorac diskursa može biti identičan autoru, ali može biti i različit od njega, tvorac diskursa se otkriva u postupku nadogradnje značenjskog nivoa na simbol umjetničkog djela. Nadogradnja već pridodatog značenja, dovodi do uvećavanja moći koju obezbjeđuje diskurs i garantuje diskurs moći. Arheološka metoda postaje metoda novog književnog i lingvističkog tumačenja, zaroniti na nivo episteme i osloboditi se pridodate ljušture i interpretacije i nasilne volje tvoraca diskursa.

Literatura:

Badurina, Lada (2008) Između redaka. Izdavački centar Rijeka. Rijeka.

Bugarski, Ranko (1984) Jezik i lingvistika. Nolit. Beograd.

Bugarski, Ranko (1995) Uvod u opštu lingvistiku. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Beograd.

Delez, Žil (1989) Fuko. IK Zorana Stojanovića. Sremski Karlovci. Novi Sad.

Fuko, Mišel (2005) Rađanje biopolitike. Svetovi. Novi Sad.

Fuko, Mišel (1971) Riječi i stvari, arheologija humanističkih nauka. Nolit. Beograd.

Fuko, Mišel (1980) Istorija ludila u doba klasicizma. Nolit. Beograd.

Fuko, Mišel (1990) Predavanja. Bratstvo i Jedinstvo, Novi Sad.

Fuko, Mišel (1994) Znanje i moć. Globus. Zagreb.

Fuko, Mišel (1998) Arheologija znanja. Plato i IK Zorana Stojanovića. Sremski Karlovci. Novi Sad.

Fuko, Mišel (2010) Spisi i razgovori. Fedon. Beograd.

Ivić, Milka (2001) Pravci u lingvistici. Biblioteka XX vek. Beograd.

Laušević, Savo (2002) Mišljenje svjedočenje. IK Zorana Stojanovića Sremski Karlovci Novi Sad. Nikšić.

Marković, Mihailo (1971) Dijalektička teorija značenja Nolit. Beograd.

Marx, Karl; Engels, Friedrich (1989) Rani radovi. Zagreb: Naprijed

Nietzsche, Friedrich (2004) O korisnosti i štetnosti historije za život. Matica hrvatska. Zagreb.

Althusser, Louis (2005) For Marx. Verso. London.

Smart, Barry (2004) Michel Fucault. Rutledge. London.

Velčić, Mirna (1987) Uvod u lingvistiku teksta. Školska knjiga. Zagreb.

Understanding Symbols from a Linguistic and Philosophical Perspective (with a special overview of Michael Foucault’s philosophy of language)

Summary: The first part presents the fundamental understanding of symbols as its interpretation of the science of language , to create a starting point for more detailed analysis of the symbols and position of symbol in philosophy of Michel Foucault. Rated multiplicity in the interpretation of symbols, and accented the importance for the study of symbols as a connection between the world of speech-to-man. The aim is reflected in the emphasis on lack of commitment to study symbols in postmodern structures of thought. It also attempted to show that Foucault innovative methods are applicable to issue of modern world.

Keywords: archeology , history , power , system , symbol.

Please follow and like us: