Prostorne strukture u romanu “Lelejska gora” Mihaila Lalića

Ksenija RAKOČEVIĆ
Univerzitet Crne Gore
Filološki fakultet Nikšić / Nauka o književnosti (Studijski program za crnogorski jezik i južnoslovenske književnosti)
ksenija_rakocevic@yahoo.com

Sažetak: U ovom radu bavićemo se jezikom prostora, koji je jedan od najvažnijih elemenata književnog teksta. Na primjeru romana Lelejska gora prikazaćemo prostor ukletosti, koji u tekstovima crnogorske književnosti postaje lajtmotiv. Kroz prostorne strukture pokazaćemo kako ikonički znakovi postaju simbolički. Za tumačenje prostora izuzetno nam je važna granica, koju uvodi Lotman, a koja prostor teksta dijeli na dva potprostora, odnosno semantičko polje i antipolje. Lotmanova granica je jako važna za odnos lika i prostora, jer samo je likovima koji pređu granicu, odnosno počine incident dozvoljen prelazak iz semantičkog polja u antipolje. Ukoliko sagledamo prostorne strukture u tekstu koji je predmet naše analize uvidjećemo da se u romanu Lelejska gora uspostavlja opozicija između realnog hronotopa, koji je zasnovan na racionalnim i logičkim principima i metafizičkog hronotopa, zasnovanog na iracionalnim principima. Autorova prostorno-vremenska tačka gledišta prenosi se na književni lik i na taj način se u odnosu na zbivanja i sav romaneskni svijet zauzima unutrašnja tačka gledišta. Do modelovanja prostora ukletosti u romanu dolazi pod uticajem somnabulističkih stanja. Prostor ukletosti u romanu vezuje se za semantičko antipolje i jedino je likovima koji po Lotmanovoj terminologiji jesu dejstovovaoci (odnosno prelaze granicu) dozvoljen prolaz u ovaj hronotop. Između lika-naratora (u ovom slučaju Lado Tajović) i prostora uspostavlja se dinamičan odnos, koji se zasniva na njihovoj međusobnoj interakciji.

Ključne riječi: prostor, granica, spacijalna komunikacija, ukletost prostora, hronotop, transtekstualni prostor.

Uvod u prostorne strukture romana Lelejska gora

Kroz jezik prostora u romanu Lelejska gora ostvaruje se snažna simbolika i šalju poruke. Prostor se modeluje kao jedan od najvažnijih elemenata narativnog teksta u kompletnoj Lalićevoj trilogiji3, a u Lelejskoj gori, već u samom naslovu dominira prostorna struktura.

Sintagma Lelejska gora sastoji se od dva pojma koji u sebi nose prostorna obilježja, odnosno, koji će tokom teksta uticati na modelovanje prostornih struktura. Pojam lelejska u korijenu riječi sadrži lelek, čija se konotacija nedvosmisleno vezuje za smrt, te je samim tim pojam negativno markiran. S druge strane, pojam gora ima pozitivnu konotaciju, jer gora, na jeziku simbola znači visinu, a visina se vezuje sa uspjehom, moralnim uzdignućem, što dovodi do pozitivne konotiranosti.

S obzirom na to da se kompletna romaneskna struktura romana Lelejska gora modeluje iz perspektive jednog lika-naratora, logično je da se svijet, odnosno prostor, takođe promatra iz njegovih očiju. U skladu sa uspostavljenom pripovjedačkom situacijom, odnosno pripovijedanjem u prvom licu, percipira se i prostor, te je slika koja se nudi i te kako subjektivizirana.

Prostor se u romanu Lelejska gora, kako to primjećuje Tatjana Bečanović, modeluje s dva aspekta, odnosno s metafizičkog i realnog.4 U skladu s kompozicionom organizacijom koja je podijeljena na tri segmenta, izdvaja se i predlelejski, lelejski i postlelejski prostor. 5

Ovakva segmentacija u skladu je sa Lotmanovim sagledavanjem prostora, prilikom čega se ističe da granica dijeli prostor na dva potporostora koji se međusobno ne sijeku, odnosno da granica6 7dijeli prostor na semantičko polje8 9 i antipolje.10 11 U ovom slučaju Tatjana Bečanović predlelejski prostor tumači kao semantičko polje, lelejski kao granicu, dok postlelejski prostor definiše kao semantičko antipolje.

Uređenje predlelejskog prostora

Već na prološkoj granici12 13 prostor se uvodi kao jedan od ključnih elemenata koji učestvuju u modelovanju narativne zbilje. Naime, prostor bespredmetnosti se počinje uspostavljati već u uvodnom poglavlju Magla, pri čemu Lado Tajović još uvijek egzistira kao dio kolektiva. Percipiranje prostora uslovljeno je otežanim prirodnim stanjem, odnosno maglom, koje je već izobličeno, a biva dodatno izobličeno ratom.

,,Malo prije bile su tu livade, divljake i žbunje oko puteljka. S one strane doline, ako se dobro sjećam, širila se visoravan s jarugama. Sad je sve drukčije: magla legla preko ruševina, rastače ih polagano i uporno u tišini. Od zelenila i čvrstine ostale su samo nejasne uspomene – one se gube kao u snu ili plivaju kao u talasima i pojavljuju se na drugim mjestima da me iznenade. Čini mi se da to i jeste san, samo produžen nešto drugačije nego obično. Ponekad se ukaže neka stijena – maglom napadnut i preobličen14 ostatak već potopljenje obale.“15

Prostorno-vremenska tačka gledišta u skladu je s pripovjedačkom situacijom16, pa mogućnost da modeluje svijet daje se Ladu Tajoviću, koji u romanu ima funkciju naratora. Roman Lelejska gora ispripovijedan je u ich-formi17, a u funkciji naratora javlja se Lado Tajović. U ovom romanu, za razliku od Zlog proljeća, autor je izmijenio strukturu pripovjedačkog Ja, odnosno više ne dominira shema dvostrukog Ja (onog kojeg se sjeća i onog koji je predmet sjećanja).

Već u uvodnom poglavlju uspostavlja se lajtmotivski niz koji će učestvovati u izgradnji prostornih kodova ovog teksta, odnosno uvode se motivi borovnjaka, stijene i magle.

,,Naokolo su borovnjaci, u njihove se žilave spletove propada do koljena. Ne mirišu, nikakav miris se ne osjeća, samo blatnjavi potmuli zadah magle.18

Osim toga, na samoj prološkoj granici uočljivo je da se stvarima mijenja pređašnji oblik, te da se modeluju dvostruko, odnosno kroz narativnu prošlost i sadašnjost: kakve su bile (predmet sjećanja) i kakve jesu (predmet posmatranja).

Uvođenje hronotopa putovanja dešava se u uvodnom poglavlju, pa se simboličnom stazom koja nestaje u magli i tami najavljuje silazak sa pravog puta, odnosno napuštanje principa na kojima počiva komunistička ideologija, a od kojih Lado pravi otklon i postaje njihov antipod. Predlelejski prostor obilježen je tumaranjem, ali se ujedno posmatra i kao prostor sa obilježjem dinamike, jer se Ivan, Vasilj i Lado konstantno kreću, doduše ka dolje.

,,Dolje – kaže on Vasilju. – Šta se misliš – Ne ide mi se dolje, reče Vasilj. Dojadilo mi je sve to dolje.19

Prateći liniju po kojoj se kreću uviđamo simbolično unižavanje ideologije čiji su predstavnici. Kinezička norma, koja se odnosi na pokrete napravljene u prostoru takođe na jeziku simbola šalje poruke, te se Ivan konstantno pokušava kretati desno (a znamo da je desno strana istine, razuma, boga i pravih vrijednosti), dok se Vasilj kreće ka lijevom (što predstavlja čulnost, raskalašenost, a u Bibliji i Sotoninu stranu). Iako Ivan ne pravi niti jedan incident ili prestup, on se donekle može posmatrati kao Ivanov oponent, te se Ivan posmatra kao biće reda i razuma, a Vasilj kao neko ko postupa više instiktivno.

,,Neko vrijeme nam se čini da je to s lijeve strane; Ivan naprotiv vuče desno.20

Predlelejski prostor pripada realnom hronotopu, međutim već on podliježe izobličavanju, te usljed prisustva magle vizuelno čulo slabi, te se na osnovu taktilnog čula, odnosno percepcije dodirom, spoznaje većina predmetnosti.

Jedna od razlika koja odvaja predlelejski i postlelejski prostor od lelejskog jeste činjenica da se prostor Lelejske gore organizuje tako da je moguće da u njemu boravi jedino Lado, koji se po Lotmanovoj klasifikaciji svrstava u dejstvovaoce i koji prelazi granicu koja odvaja semantičko polje od antipolja. Prostor Lelelejske gore gradi se upravo na principu iščašene svijesti, odnosno kao oivičen dekadencom, rezervisan za đavole, a ne za ljude.

,,Danju se zove reakcija i ima sto imena, a noću je vještica – davi u snu. Proglasila nas je za đavole i istjerala u Lelejsku goru. Znala je formulu za to i rekla je: tamjanom te kadim, vodom te mijem, sjekirom siječem, vatrom te gorim, tu ti mjesto nije! Ustu, beč! Beč je đavo! Idi, đavola u Lelelejsku goru, izgubi se preko Nevrat brda21, gdje zvono ne zvoni, gdje kolo ne igra, gdje konji ne ržu, gdje pjetlovi ne pjevaju22, gdje se ne ore, gdje se ne kopa, gdje djevojke kose ne češljaju. Niti koga da vidiš, niti koga da čuješ, niko put da ne smeteš! Takva im je formula, tako su nas – vatrom iz pušaka i tamjanom iz kandila, i bombama i noževima, jer tu nema šale, pa smo sad u Lelejskoj gori, gdje se samo đavoli legu. Đavoli i zmije23.

Uviđamo da se u korijenu toponima . Nevrat brdo nalazi ne vrat; čime se jasno aludira na nemogućnost povratka, a koji je dio puta koji vodi Lelelejskoj gori. U iskazu kojim se u tekst uvodi prostor Lelejske gore, uviđamo oblike negacije glagola koji se odnose na ratarske poslove, koji se u ratnom dobu doimaju kao uspomena na život ispunjen sitosti. Na ovaj način se doprinosi modelovanju Lelejske gore kao prostora gladi, neimaštine, nepovrata, nesklada i neljudskog.

Za razliku od prostora Lelejske gore, u predlelejskom i postlelejskom prostoru Lado se nalazi sa Ivanom i Vasiljem, čime se zadovoljava krucijalan element komunističkog uređenja –kolektivnost. Samoća, koja je jedan od ključnih motiva teksta, znatno doprinosi semantičkoj obojenosti Lelejske gore, u cijeloj njenoj izopačenosti.

Predlelejski prostor se modeluje kao nestabilan, nekonkretan, sagrađen od nedefinisanih predmeta koji svoju materijalnost u najvećoj mjeri ostvaruju kao dio sjećanja Lada Tajovića, te se preko uspostavljanja temporalne sheme koja podrazumijeva vraćanje u prošlost, odnosno koja je bazirana na sjećanju, prepoznaju predmeti koji čine prostor. Retrospektivni segmenti znatno su svedeniji i javljaju se u vidu asocijacija, bez razvijene vremenske dimenzije i dinamičnih motiva. Akcenat se u ovom tekstu nalazi na sadašnjosti, a u prvom planu je pripovjedačko Ja koje je intenzivno i neposredno; te se narativna zbilja doživljava sa sinhrone tačke gledišta. Retrospektivni motivi aktiviraju se upravo na prološkoj granici, pri čemu se nivo prostora modeluje na osnovu sjećanja Lada Tajovića. Kroz Ladovo sjećanje, u predlelejskom dijelu uvodi se i Katun Jablan, koji se nameće kao jedna od najpozitivnije konotiranih prostornih jedinica, a koja se vezuje za erotsku ljubav i život (u prvom prikazivanju Katun Jablana vidimo djecu, čime se simboliše život). Katun podrazumijeva otvoren prostor, koji se vezuje za mogućnost slobodnog kretanja, ali ujedno i na nesigurnost. Naime, opozicija na nivou otvoren-zatvoren predstavlja suštinsko obilježje koje ima organizacionu ulogu u prostornoj strukturi teksta. Tako se zatvorenom prostoru, koji se u književnim tekstovima interpretira u obliku različitih svakidašnjih prostornih slika (kuća, grad, zavičaj) pripisuju obilježja tuđeg, hladnog, neprijateljskog.24

Uvođenje erotskog motiva kroz otvoren prostor čini se određenim oneobičavanjem za zatvorenu, tradicionalnu kulturu kakva je crnogorska. Erotski motiv doprinosi sižejnosti teksta25 26, osobito kada se prenese na Nedu, koja stupanjem u erotsku vezu s Ladom postaje Lotmanov dejstvovalac27 28 te se prebacuje iz svog semantičkog polja u antipolje. S obzirom na to da se Nedin grijeh vezuje za Katun Jablana, on će u pogledu nje na sebe preuzeti funkciju antipolja. Pozitivne semantičke vrijednosti Katun Jablana pojačavaju se činjenicom da se konstituiše i kao prostor porodičnih vrijednosti, odnosno mjesto u kojem se porodica, kao osnovna socijalna jedinica, pokušava afirmisati u uslovima koji ne obećavaju njenu egzistenciju kroz lik Veljka Plećovića.

Predlelejski prostor obilježiće konstantna težnja da dospiju do saboraca. U trojcu: Ivan, Vasilj i Lado, Ivan se modeluje kao apolonijski tip29, koji osim čina koji ga kvalifikuje kao nadređenog, kao takav nameće se i po svojim osobinama. Uvidjećemo da Ivan tokom cijelog kretanja predlelejskim prostorom teži da se dostignu uzdignute strukture, odnosno da se baza podigne gore čime se simbolično nagovještava Ivanova moralna uzvišenost, koja će svoj vrhunac dostići tokom prikazivanja scene Ivanove pogibije pri čemu se ostvaruje metatekstualnost s Njegoševim stihovima

,,Na grobu će iznići cvijeće

za daleko neko pokoljenje.

; kroz prikaz prskanja krvi iz Ivanove utrobe, simbolično usmjerene ka gore. Kretanje usmjereno ka gore postaće jedan od lajtmotiva Lalićeve trilogije, koja će svoj vrhunac ipak doživjeti u Hajci30, gdje će se partizani konstantno kretati kroz strukture koje imaju obilježje visine, nasuprot četnicima, čije će se kretanje usmjeriti ka dolje. Kinezička norma, već u Lelejskoj gori ukazuje da se partizani penju gore, gdje je sloboda, što je oponirano donjim strukturama, koje su obezbijeđene za pakao. Upravo u skladu s tim Ivan teži okupljanju partizana gore. Naime, gore se interpretira kao sfera života, a dolje kao sfera smrti. Stoga Lotman ističe da je svako kretanje ka gornjim prostornim sturkturama označeno kao spasenje, jer je dobro smješteno gore, a zlo dolje, što je u skladu s činjenicom da zlo dolazi odozdo, a dobro odozgo. Gore, naime upućuje na sve širi prostor, koji poprima odlike beskonačnosti.31 Prostor u predlelejskom dijelu postaje remetilački faktor odnosa među Ladom i drugovima, što je u skladu i s karakterima koji ih određuju.

Težnja da se stigne u prostor koji nosi obilježje visine ostvaruje se i kroz obećanje Jakši (koji na sebe preuzima funkcije izopštenika) da će ga dovesti gore. Kroz Ladovu svijest se modeluje oponiranje među otvorenim i zatvorenim prostorom, prilikom čega se zatvoreni prostor, koji je simbol sigurnosti, konstituiše jedino kao dio mašte.

,,Meni su sad sobe nevjerovatne kao svadbe, bez napora ih ne mogu zamisliti. Pa i kad ih zamislim, sav taj sobni svijet mi izgleda kao izvrnut svijet”.32

Iako su likovi u predlelejskom hronotopu i dalje u kolektivu i iako se nalaze u stanju pokreta, uviđamo da se prikazivanje njihovog kretanja ostvaruje kroz glagole:

spustiti se – “Spustili smo se u plitku dolinu, ili bar u nešto što izgleda tako.33

tonuti – ,,Tonemo u travu do pojasa, tri krivudave brazed ostaju za uspomenu za nama.34

kojima se ukazuje na smjer kretanja ka dolje; a glagoli koji su usmjereni ka dolje jesu negativno konotirani.35 Na ovakav način ukazuje se i na nestalnost i neuređenost prostora kojim se likovi kreću. Priroda koja se modeluje u predlelejskom prostoru takođe je u kretanju, čime se doprinosi dinamici, ali i prolaznosti, koja se simbolično nagovještava kroz proticanje prvenstveno vode, kao jednog od elemenata života.

,,Potok, čiji izvor mora da je negdje blizu, huči i graji i sapuna kamenje uz put, a onda odjednom nestaje u kazanu ponora. Možda on i nema izvora, pomislih, od same se magle stvara – sve što magla dodirne svojim pipcima, u vodu se pretvara i teče i odlazi.36

Prelazak u prostor Lelejske gore simbolično se najavljuje odvajanjem Vasilja i Ivana, odnosno razbijanjem kolektiva, čime se doprinosi i razgrađivanju komunističke ideologije, koju će Lado Tajović u Lelejskoj gori, kao njen predstavnik veoma razgraditi počinjavajući sve one prestupe koji su strogim normamama ponašanja zabranjeni.

Prostor Lelejske gore

Prostor Lelejske gore u tekst se uvodi s Vasiljevog aspekta, u poremećenom psihosomatskom stanju. Lelejska gora se u samom startu modeluje kao djelimično mitski prostor, jer biva uvedena kroz bajalicu, koju u stanju trovanja otrovnom biljkom izgovara Vasilj. Mitske funkcije Lelejske gore dodatno će se usložiti i pojačati tokom teksta, uvođenjem mitskih bića, koja ne pripadaju realnom svijetu, a koja će svoju egzistenciju ostvariti isključivo u prostoru Lelejske gore, odnosno nećemo ih moći uočiti u pred, niti u postlelejskom prostoru. Ulazak u prostor Lelejske gore moguć je jedino likovima koji se po Lotmanovoj klasifikaciji svrstavaju u dejstvovaoce, što je u ovom slučaju Lado Tajović, koji prelazi granicu (a Lelejska gora se tumači upravo kao granica koja dijeli semantičko polje od antipolja). Međutim, neosporno je da Lelejska gora na sebe djelimično preuzima funkcije i semantičkog antipolja. U skladu s tim se narušavaju klasifikacione vrijednosti koje su imale udjela u modelovanju lika Lada Tajovića, prvenstveno kao predstavnika crvene revolucije, čime se doprinosi razgrađivanju ideologije iznutra, odnosno od strane onog koji bi trebalo da je uspostavlja; a ovakav način razgrađivanja uspostavljenih normi smatra se najagresivnijim vidom kojim se ugrožava neka uspostavljena struktura, u ovom slučaju ideologija.

Prvi prestup u nizu koji će se uspostaviti na principu gradacije, a koji počinjava Lado Tajović, jeste upravo odvajanje od kolektiva, čime je pogazio pravilo o kretanju u grupi, a samim gaženjem pravila uspostavlja se i neposlušnost prema sistemu, koju Lado komunista ne smije sebi da dozvoli. Lelejska gora se umnogome modeluje kroz Ladovu maštu, odnosno s izraženim elementima nestvarnosti, koje se u stanjima izazvanim glađu, umorom i samoćom u njegovoj uobrazilji doimaju realnima.

,,Ne znam da li je to bilo u snu, ili u ranom djetinjstvu, ili prije njega, tek ja sam stalno u sebi nosio nejasan pojam o toj Gori, o Lelejskoj, što je lijepa i prokleta, što je pusta i sramotna, za zmajeva i đavole, a ne za ljude određena”.37

Lelejska gora se aktivira kao predmetnost koja je postojala u Ladovoj svijesti i koji od predmeta razmišljanja prelazi u prostor boravka. U prostoru Lelejske gore boravi jedino Lado Tajović, ali će se u ovom prostoru naći i Jakša, koji je takođe modelovan kao izopštenik, čime se samoća kao osobenost Lelejske gore ne smanjuje, već, nasuprot tome, ojačava, što se potvrđuje Ladovim iskazom da se dvije samoće pronalaze. Međutim, najveće oneobičavanje koje se dešava u pogledu proksemičke norme, odnosno smještanja likova u prostor jeste dopuštanje Nedi da boravi u prostoru Lelejske gore. Naime, na ovakav način dolazi do narušavanja tradicionalno uspostavljenih vrijednosti crnogorske kulture, koje podrazumijevaju vezanost žene za prostor doma, dok se Nedi u pogledu kretanja poslije Lada daje najveća sloboda, pa čak i mogućnost da postane dejstovalac, odnosno da učestvuje u incidentu, koji počinjavaju stupajući u erotski odnos, čime se ruše Nedine klasifikacione funkcije koje joj nameće status udate žene, kao i Ladov status komuniste kome je opštenje sa udatom ženom zabranjen strogim ograničenjima koje partija propisuje.

Lelejska gora prestaje biti samo prostorno obilježje, već svoje djelovanje ostvaruje i kroz snažan uticaj na likove. Tako Lado, tokom boravka u prostoru Lelejske gore počinjava niz incidenata; odnosno krši sva pravila ponašanja koja mu se nameću kolektivom od kojeg odstupa.

Kao kontrateža principu Lelejske gore, koja kao otvoren prostor jemči slobodu i širinu, ali i kao opasnost, javlja se lajtmotivski iskaz Šta bi rekli drugovi koji prethodi svakom Ladovom odstupanju od norme. Na ovaj način u Ladovoj svijesti djelimično ipak ostaje klica onog pređašnjeg od čega pravi otklon. Osim obljube udate žene, tokom boravka u Lelejskoj gori Lado će počiniti i ubistvo, kao i krađu, čime će u potpunosti biti razoren kult čojstva i junaštva, a Lado unižen i kao čovjek i kao junak.

S obzirom na to da Neda ulazi u prostor Lelejske gore, ona postaje jedini lik koji svoje djelovanje ostvaruje u otvorenom i zatvorenom prostoru, te se stoga modeluje kao lik koji bivstvuje između ženskih likova (koji su vezani za zatvoren prostor i koji iz njega ne izlaze: Iva, Maga – koja se kreće po dvorištu, ali ne van njega te i ovo tumačimo kao omeđenu prostornu strukturu). Na ovaj način dolazi do približavanja Nede i Vidre, koja je predmet Ladovog erotskog voljenja u prvom romanu trilogije Zlo proljeće, u kojem se Vidri takođe daje mogućnost da se kreće i otvorenim prostorom, u kojem na kraju nastrada, što je u skladu sa osobenostima koje otvoren prostor posjeduje. Nedina smrt takođe će se vezati za otvoren prostor (realizuje se u posljednjem romanu trilogije Hajka). Obje junakinje su, dakle, u emotivnom odnosu sa Ladom, objema je data mogućnost da napuste zatvoren prostor i time naruše stege koje propisuje kultura kojoj pripadaju.

Lado Tajović, lik-reflektor, kroz čiju prizmu spoznajemo prostor, u Lelejskoj gori boravi u stanju gladi, izopštenosti, hladnoće, što dovodi do halucinativnih stanja, prilikom čega se izgrađuje hronotop koji je protkan mitskim bićima i čije osnovno obilježje jeste iracionalnost. U stanju iracionalnosti doći će i do konstrukcije Ladovog alter-ega, koji svoju realizaciju dobija u obliku đavola, što se usklađuje sa ukletošću Lelejske gore.

Prostorom Lelejske gore dominira tama, pa se u skladu s tim Lado često služi ostalim čulima kako bi spoznao prostor, jer u uslovima nemogućnosti spoznavanja vizuelnim, dolazi do izraženijih olfaktornih, taktilnih i auditivnih čula. Osobenosti Lelejske gore prenose se na makro strukture, odnosno, ukletost koja vlada Lelejskom gorom prenosi se i van nje.

,,I ono dolje, sela i doline s pristrancima – tamo se češće leleče. Ovdje samo kad je vjetar gora leleče, a dolje narod leleče i od vjetra i bez vjetra. Sve bi ovo trebalo da se zove Lelejska zemlja.“38 39

Uviđamo, dakle, da se ukletost, kroz audiditivni lelek prenosi sa Lelejske gore na prostor domovine, ratom zahvaćene. U prostor Lelejske gore uvode se predmetnosti poput točila, krčevine, pećine; iz Ladove perspektive, koje doprinose da se prostor učini izobličenijim:

“Sam ležim u strmini, potiljkom        kamen   pritiskujem – kamen se odozdo odupire šiljcima zatupljenim od pritiska. Skočih na noge i pogledah – ne znam gdje sam.Trebalo bi da sam u šumi, ili bar u krčevi, a u stvari sam u točilu – zaustavljenoj rijeci od kamenja.“40

”Izgledalo je da će kiša, zato sam prešao u Gubavče da se nađem blizu pećine. Pećina je nekad pripadala Jakovu, izdvojeniku…”

Dakle, prostor pećine kao simbola spoznaje i istine razgrađuje se te se u njega smješta gubavi izopštenik, te se indirektno funkcije s njega prenose na Lada. Na ovaj način se doprinosi razaranju prostornih struktura, koje su inače pozitivno konotirane, a ujedno se pojačava ukletost koju ima Lelejska gora i osnažuju njene funkcije.

Lelejska gora se u Ladovom diskursu prvi put pojavljuje u razgovoru sa Taslačem, nakon uvođenja motiva ovce (koji je biblijski motiv, a koji dovođenjem u vezu s Ladom Tajovićem poprima i funkciju žrtve te se u predaji ovce koju Lado dovodi Taslaču, može iščitavati i ritualni postupak – predavanja žrtve).

“Odnekud mi dođe da ga upitam:

Jesi li ikad čuo za Lelejsku goru

Kako da ne, reče on i zamisli se.

– Znaš li gdje je?

– Znao sam, čini mi se, a sad ne mogu da se sjetim. Tu je negdje, jedna od ovih što ih gledamo, ne znam koja.

– Možda i nekoliko njih zajedno.

– Baš i ja mislim da su zajedno, jednake su po tome.

– Po čemu su jednake?

– Po leleku i prokletstvu.”41

Uvođenje Lelejske gore, baš kao što je to slučaj i s Vasiljevim diskursom, i u dijalogu Lada i Taslača biva najavljeno kroz bajalicu, te se time poseže ka crnogorskoj tradiciji i nasljeđu u kojem bajalica kojom se zazivaju više sile ima značajnu, magijsku ulogu.

,,Idi boljo, idi moro, idi nečista silo, lomi vrat u Lelejsku goru, lomi vrat u Lelejsku goru, lomi vrat u Lelejsku goru, gdje ovca ne bleji, gdje konji ne ržu, gdje pjetlovi ne pjevaju.42

Činjenica je da se Lelejska gora modeluje kao prostor izopšteništva, odnosno kao prostor u kojem boravi pojedinac; doduše, ne smijemo izostaviti činjenicu da Lado svojevoljno boravi u Lelejskoj gori te da se prostor Lelejske gore nedvosmileno vezuje i za bunt koji Lado osjeća prema kolektivu, dijelom upravo zbog izopštavanja Nika Sajkova i Jakše, na osnovu čega uviđa nesavršenosti komunističkog sistema.

,,Proglase ga za otpadnika, natovare ga grijesima, ocrne ga i progone kao đavola dok im ne pođe za rukom da ga odbiju. U poređenju sa onim vrtlogom dolje, Lelejska gora je svakako zgodnije mjesto: vazduh je čist, ne sretaš se sa ljudima, ne znaš šta rade, niti šta pričaju.43

Naime, boravak van kolektiva, koji, kako smo više puta pomenuli, jeste sinonim opstanka u komunističkoj borbi te pravilo od kojeg se ne smije odstupati. Stoga se izvjesnim oneobičavanjem i odstupanjem posmatraju i verbalne partije Lada Tajovića, pri kojim se Lado modeluje kao razgrađivač sistema kojem pripada.

,,Zbog revolucije, jer – mi ćemo pobijediti!

– To ti je samo pretpostavka. Izgleda da je bez osnova. Ali čak i kad bi bila tačna, šta znači to pobijediti? Otjeraćete s nekih jasala neke što su se tamo širili. Međutim, prije nego što stignete do tih jasala, one će biti prazne. Već su prazne i porušene – šta ćete onda? Čime ćete hraniti narod? Obećanjima se može dok si dolje, ali ne kad dođeš na vlast. I šta ćete sami sa sobom? Biće vas dosta bez nogu, bez ruku, bez očiju i bez rebara, pa će ćifte da vas muvaju i dave po budžacima kao poslije svakog rata; jači-tlači! Neki će obući nove čakšire, a onda će upecati ljepotice parlez-vous-francais”.44

Domoljubni momenti uvode se dodatno u minus-postupak kroz proširenje motiva prokletstva, otuđenosti i izopštenosti sa Lelejske gore na cijelu domovinu.

,,Nje već nema. Umjesto nje stoji Lelejska gora do ramena zatrpana zelenim snopljem ogranaka. Ti nijesi dobra majka, viknuh joj u lice – sve nadživje! Zla si upravo: kasno siješ, mlado žanješ – nemoj mi se time hvaliti! Djeca ti se gladna kolju oko ovo kostiju i kamena ili skitaju po tuđini gdje im se svaka rđa ruga.”45

Kako smo već pomenuli, prostor Lelejske gore nedvosmisleno je vezan za prestupe koji su poređani gradativno, od ubistva životinje – bika (koji je simbol nekontrolisane muške snage; dakle, već na ovom nivou uviđamo da se kod Lada dešava promjena, te od Lada koji ne poteže da ubije ovcu dolazimo do Lada koji ubija bika i to klanjem, čime se opet poseže za ritualnim žrtvovanjem.

“Bik odavno živi daleko od ljudi – divalj je već i čula su mu se izoštrila. Vratio sam se da ga izdalje pogledam i ne mogu da se nagledam. Strašno je lijep s vratom do trave, sa širokim čelom pod kovrčicama i sjajnim šiljastim rogovima. Nepravda je do neba da jedno stvorenje kao što sam ja može da uništi tu ljepotu i takvu snagu.”46

Uviđamo da se Lado s obožavanjem odnosi prema predmetu žrtvovanja. Biku se čak pripisuju obilježja mitskog, koja preuzima od prostora Lelejske gore. Naime, upravo mističnost, odnosno nesigurnost u ovostranost bika, te sumnja da se radi o instanci koja je dio realne zbilje dovodi da Lado posegne za ubistvom, kako bi se odbranio od đavola, koji se manifestuje usljed njegove iščašene svijesti izazvane su upravo dejstvima koje ostvaruje Lelejska gora.

I ovo je neka aždaja, rekoh u sebi – crn je, sam je, možda je on Minotaur 47u prodolima Lelejske gore.”48

Uvođenje Lelejske gore, baš kao što je to slučaj i s Vasiljevim diskursom, i u dijalogu Lada i Taslača biva najavljeno kroz bajalicu, te se time poseže ka crnogorskoj tradiciji i nasljeđu u kojem bajalica kojom se zazivaju više sile ima značajnu, magijsku ulogu.

,,Idi boljo, idi moro, idi nečista silo, lomi vrat u Lelejsku goru, lomi vrat u Lelejsku goru, lomi vrat u Lelejsku goru, gdje ovca ne bleji, gdje konji ne ržu, gdje pjetlovi ne pjevaju.42

Činjenica je da se Lelejska gora modeluje kao prostor izopšteništva, odnosno kao prostor u kojem boravi pojedinac; doduše, ne smijemo izostaviti činjenicu da Lado svojevoljno boravi u Lelejskoj gori te da se prostor Lelejske gore nedvosmileno vezuje i za bunt koji Lado osjeća prema kolektivu, dijelom upravo zbog izopštavanja Nika Sajkova i Jakše, na osnovu čega uviđa nesavršenosti komunističkog sistema.

,,Proglase ga za otpadnika, natovare ga grijesima, ocrne ga i progone kao đavola dok im ne pođe za rukom da ga odbiju. U poređenju sa onim vrtlogom dolje, Lelejska gora je svakako zgodnije mjesto: vazduh je čist, ne sretaš se sa ljudima, ne znaš šta rade, niti šta pričaju.43

Naime, boravak van kolektiva, koji, kako smo više puta pomenuli, jeste sinonim opstanka u komunističkoj borbi te pravilo od kojeg se ne smije odstupati. Stoga se izvjesnim oneobičavanjem i odstupanjem posmatraju i verbalne partije Lada Tajovića, pri kojim se Lado modeluje kao razgrađivač sistema kojem pripada.

,,Zbog revolucije, jer – mi ćemo pobijediti!

– To ti je samo pretpostavka. Izgleda da je bez osnova. Ali čak i kad bi bila tačna, šta znači to pobijediti? Otjeraćete s nekih jasala neke što su se tamo širili. Međutim, prije nego što stignete do tih jasala, one će biti prazne. Već su prazne i porušene – šta ćete onda? Čime ćete hraniti narod? Obećanjima se može dok si dolje, ali ne kad dođeš na vlast. I šta ćete sami sa sobom? Biće vas dosta bez nogu, bez ruku, bez očiju i bez rebara, pa će ćifte da vas muvaju i dave po budžacima kao poslije svakog rata; jači-tlači! Neki će obući nove čakšire, a onda će upecati ljepotice parlez-vous-francais”.44

Domoljubni momenti uvode se dodatno u minus-postupak kroz proširenje motiva prokletstva, otuđenosti i izopštenosti sa Lelejske gore na cijelu domovinu.

,,Nje već nema. Umjesto nje stoji Lelejska gora do ramena zatrpana zelenim snopljem ogranaka. Ti nijesi dobra majka, viknuh joj u lice – sve nadživje! Zla si upravo: kasno siješ, mlado žanješ – nemoj mi se time hvaliti! Djeca ti se gladna kolju oko ovo kostiju i kamena ili skitaju po tuđini gdje im se svaka rđa ruga.”45

Kako smo već pomenuli, prostor Lelejske gore nedvosmisleno je vezan za prestupe koji su poređani gradativno, od ubistva životinje – bika (koji je simbol nekontrolisane muške snage; dakle, već na ovom nivou uviđamo da se kod Lada dešava promjena, te od Lada koji ne poteže da ubije ovcu dolazimo do Lada koji ubija bika i to klanjem, čime se opet poseže za ritualnim žrtvovanjem.

“Bik odavno živi daleko od ljudi – divalj je već i čula su mu se izoštrila. Vratio sam se da ga izdalje pogledam i ne mogu da se nagledam. Strašno je lijep s vratom do trave, sa širokim čelom pod kovrčicama i sjajnim šiljastim rogovima. Nepravda je do neba da jedno stvorenje kao što sam ja može da uništi tu ljepotu i takvu snagu.”46

Uviđamo da se Lado s obožavanjem odnosi prema predmetu žrtvovanja. Biku se čak pripisuju obilježja mitskog, koja preuzima od prostora Lelejske gore. Naime, upravo mističnost, odnosno nesigurnost u ovostranost bika, te sumnja da se radi o instanci koja je dio realne zbilje dovodi da Lado posegne za ubistvom, kako bi se odbranio od đavola, koji se manifestuje usljed njegove iščašene svijesti izazvane su upravo dejstvima koje ostvaruje Lelejska gora.

I ovo je neka aždaja, rekoh u sebi – crn je, sam je, možda je on Minotaur 47u prodolima Lelejske gore.”48

Komunikacijom s grčkom mitologijom u tekst se uvode arhetipski motivi, a uvođenjem minotaura Lelejska gora postaje (u Ladovoj svijesti) lavirintom, iz kojeg naposljetku, baš kao Tezej, uz pomoć žene izlazi.

Postlelejski prostor

Postlelejski prostor, kako to ističe Tatjana Bečanović, modeluje se s funkcijama semantičkog antipolja.49 U postlelejskom prostoru Lado ne boravi sam, pa se tako motiv samoće još jače pripisuje prostoru Lelejske gore. Iz Lelejske gore Lado Tajović ne izlazi sam, a izlazak iz nje nalazi uz Nedinu pomoć, te se po izlasku iz Lelejske gore nalazi u društvu Vasilja, Jakše i Nede. Na ovaj način doprinosi se jačanju kulta kolektiva. Kroz boravak u Lelejskoj gori Lado će doživjeti metamorfozu; pa će od Lada komuniste postati Lado izopštenik i prestupnik, da bi se naposljetku vratio u kolektiv te time prešao put od afirmatora preko razgrađivača do, opet, afirmatora. Prateći kretanje Lada, uviđamo da se na nivou cijelog teksta izgradio hrontop puta te da se uspostavilo kružno kretanje prilikom kojeg se Lado naposljetku vraća na put s kojeg je krenuo; doduše, uz znatno izmijenjena obilježja. Naime, moramo imati u vidu da se Lado u Lelejsku goru smješta u periodu rata, a da opstanak u ratu podrazumijeva prilagođenost na uslove koji su znatno otežani u odnosu na svakodnevne uslove. Stoga se prostor Lelejske gore u pogledu Lada Tajovića doživljava i kao prostor prekaljivanja, tokom kojeg se Lado prilagođava ratom zahvaćenim uslovima. Lelejska gora predstavlja oponiranu strkturu u odnosu na prostor grada Beograda, koji predstavlja jednu od ključnih prostornih struktura u romanu Lelejska gora.

Iz Lelejske gore (otvoren prostor) Lado prelazi u pećinu do kojeg njega i Jakšu vodi Neda, te Lado prelazi u prostornu strukturu pećine (zatvoren prostor) u kojem se nalazi Vasilj. Uvođenjem motiva pećine, nakon izlaska iz Lelejske gore, aktiviraju se arhetipska značenja koje pećina ima, odnosno njene gnostičke funkcije, te se Ladu omogućava simbolično da opet spoznaje prave vrijednosti.

Izdvojene prostorne strukture

Prostor Katun Jablana

Likovi u romanu Lelejska gora modeluju se u velikoj mjeri kao likovi prostora. te se uz većinu likova prepoznaju određene prostorne strukture koje su nerazdvojive od njih, odnosno s kojima su u uzajamnoj povezanosti. Lelejsku goru obilježava Lado Tajović čija je izokretnuta svijest u skladu sa iščašenošću prostora Lelejske gore, te se ukletost s jedne predmetnosti prenosi na drugu. Dakle, Lelejska gora doprinosi modelovanju Lada Tajovića, ali isto tako Lado Tajović doprinosi uspostavljanju osobenosti pomenute prostorne strukture. Nasuprot Lelejskoj gori, koja se modeluje kao prostor samoće i izopšteništva, Katun Jablan se konstituiše kao prostor koji na sebe preuzima funkcije porodice i zajednice, te tako ostaje nosilac osnovnih vrijednosti socijalne zajednice (oslanjamo se na definiciju porodice kao osnovne ćelije društva). Katun Jablan u Lelejskoj gori pozitivno je konotiran. U prostor Katun Jablana smješta se porodica, te u prvom prikazivanju pomenute prostorne strukture uviđamo djecu, što doprinosi pozitivnoj konotaciji.

,,Najzad smo stigli do katuna Jablan, u predjelu Veljka Plećovića. Stojimo i ništa ne počinjemo. Prostrane su se livade raširile između dviju šuma – dugo bi bilo da ih zaobilazimo, a opasno je da na otkriveni prostor izađemo. Tu je negdje blizu česme – čuje se kako prska. Katun je na padini iznad50 česme. Dvoje djece51 su kod česme, prskaju se vodom iz korita, nikad da im to dosadi.52

Pozitivna konotacija katuna Jablan pojačava se isticanjem činjenice da se radi o prostornoj strukturi s obilježjem visine, što je u skladu s Lotmanovim obilježjem prostora koji asociraju na uzvišenost.53 Osim toga, uvodne scene kojima se prikazuje katun Jablan prikazuju scene iz svakodnevnog, mirnog života, koje ni u kom stepenu ne nose obilježja rata, niti razrušenosti kojom obiluju druge prostorne strukture u tekstu Lelejska gora. Osim asocijacije na porodicu, katunu Jablan pripisuju se i asocijacije na erotsku ljubav, te se prvi elementi senzualnosti uvode upravo kroz pomenuti prostor. Kroz katun Jablan prvo će se uvesti Magin, a kasnije i Nedin lik, a s obzirom na to da su obje predmet Ladove erotske želje, prostorna struktura katuna postaje prostor koji u sistemu asocijacija asocira i na ljubav.

Kada je u pitanju odabir žena (misli se na erotsku vrstu ljubavi) i na ovom nivou možemo pratiti Ladovu promjenu, koja je takođe uslovljena prostorom. Naime, u prvom romanu trilogije Zlo proljeće u centru Ladovog interesovanja nalazi se Vidra. Vidra se modeluje kao studentkinja koja izlazi iz crnogorskog prostora, te na sebe preuzima i funkcije koje u periodu nastanka Lalićeve trilogije još uvijek nijesu svojstvene ženi u crnogorskom patrijarhalnom sistemu, već koje su uglavnom obezbijeđene za muškarce. U skladu s tim ona se smješta u urbani gradski hronotop, odnosno u prostor Beograda, a hronotop doma, najkarakterističniji za ženu u crnogorskoj književnosti zamjenjuje se strukturom fakulteta. Ono što Vidru približava Magi, koju Lado sreće u prostoru katuna Jablan jeste činjenica da se radi o mladim, neiskusnim djevojkama, te će se u Ladovoj uobrazilji preuzimati Vidrin lik. Maga ima funkciju da Lada uvede u prostor katuna Jablan, doduše, ključna instanca koja obilježava Ladov boravak u njemu jeste ipak Neda, koja se u odnosu na pomenute dvije junakinje modeluje kao oponent.

Stupanje u erotsku vezu Lada i Nede doprinosi sižejnosti teksta, umnogome više nego što bi to bio slučaj sa spajanjem Lada i Mage. Na ovaj način, usložnjavaju se i funkcije katun Jablana, koji uz činjenicu da je Neda udata žena (koja stupa u vezu s Ladom, te na taj način počinjava incident) postaje dijelom zabranjen prostor za Lada. Uočljivo je da Lado stupa u kontakt s Nedom po ulasku u Lelejsku goru, te se na taj način već najavljuje Nedin prelazak dozvoljenog. Sagledavajući prostor koji Lado ostavlja za sobom, uviđamo da u njemu ostaje i Maga, kao dio svijeta dozvoljenih predmetnosti:

,,Jedan potok osta žuboreći iza mene. Jedan zec strugnu54 preko proplanka.55

Naime, iz Lelejske gore Lado će dolaziti kod Nede na katun Jablan, ali će naposljetku doći i do izlaska Nede iz katuna Jablan i odlaska do Lelejske gore. Na ovaj način Neda djelimično na sebe preuzima funkcije Lotmanovog dejstvovaoca. Ovaj postupak dovodi do toga da Neda postaje jedini ženski lik čije se kretanje čini znatno širim, te se i na ovaj način doprinosi da se prelaze prepreke, čime se doprinosi sižejnosti teksta.

Prostorna struktura Međe

Međa je jedina prostorna sturktura koja se iz romana Zlo proljeće prenosi u roman Lelejska gora. Napomenućemo da pojam međa za crnogorsku kulturu ima značajnu funkciju, te da je u crnogorskoj ruralnoj zbilji međa predstavljala osnovno obilježje privatne svojine, odnosno granicu između svog i tuđeg imanja. Postavljanje međe na svoje imanje ukorijenjeno je tradicijom, a označavanjem svoga čak i u zabačenim i izolovanim predjelima dovodi se do zaključka koliko su zapravo Crnogorci opsjednuti očuvanjem svog prostora, što je u skladu s tezom o konstantnoj ugroženosti kojoj je cjelokupan crnogorski prostor bio izložen, te stalnoj borbi za očuvanje sopstvenog prostora koja se uspostavila kao konstanta. Stoga je međa, kao nešto što označava moje, te što potvrđuje dio prostora koji je odvojen od tuđeg u crnogorskoj kulturi pozitivno konotirana. U romanu Lelejska gora prostor Međe predstavlja prostornu strukturu koja je veoma pozitivno konotirana, a koja na sebe preuzima funkcije prostora doma, koji zapravo predstavlja najpozitivnije vrednovanu prostornu strukturu uopšte. Naime, Međa u skladu s konotacijom doma preuzima funkciju očuvanja porodice, a jedino se u domu pojedinac osjeća sigurno. Prostor doma povezuje se i s djetinjstvom, periodom u kojem je pojedinac najviše zaštićen, te se kao logičan postupak uviđa smještanje bebe Malog (najmlađeg Tajovića, koji zapravo jeste garant da se loza Tajovića neće ugasiti). Osim Malog, u kući Tajovića boravi Iva, koja se modeluje u skladu s tipskim obilježjima crnogorske žene; te je Iva udovica, koja u ratnom vremenu ostaje na gotovo ugašenom porodičnom ognjištu.

Predmetnost ognjišta ima značajne funkcije, pa je ono simbol porodice, okupljanja, kružno je (a simbol kruga je najzastupljeniji simbol u svim kulturama svijeta i najpozitivnije vrednovan), te je stoga ognjište pozitivno obilježeno. Osim toga, ognjište asocira i na vatru, koja je simbol života i snage. Rasturanjem ognjišta, zapravo se ukazuje na rasturanje porodice. Takav je slučaj s ognjištem Tajovića, koje je svedeno na starca Luku Tajovića, izopštenika i prestupnika Lada Tajovića, udovicu i nevjenčanu Brankovu ženu Ivu i dijete rođeno nakon očeve pogibije Malog. Ognjište se u romanu Lelejska gora uvodi kroz Ladovo sjećanje, pri čemu su prikazani mrtvi članovi porodice, a na takav način se pojačava slika porodične rasturenosti:

,,Džana je spremila priganice na ognjištu. Eno ih je izručila iz tiganja u karlicu, Branko ih na zamišljenom prutu izvlači i nudi me.”56

te se ukazuje na neizvjesnost opstanka porodice Tajovića. Treba pomenuti i da se Mali (jedino dijete u romanu Lelejska gora, osim djece na imanju Veljka Plećovića, koja se pojavljuju samo u jednoj sceni) smješta u prostor doma, o čijoj smo simbolici već govorili i iz istog se ne izvodi ni na trenutak. Na ovaj način, osim što se zidovima kuće pokušava sačuvati sigurnost djeteta, ujedno se tim djetetom pokušava sačuvati kuća, odnosno ono što je od nje ostalo.

Za lik Lada Tajovića, kao centralnu instancu ovog romana, prostor Međe je i te kako važan jer se modeluje kao dio prošlosti, te svaki odlazak u Među iz Lelejske gore predstavlja sukob Lada nekada i sada; odnosno sukob Lada člana porodice (nekada mladog studenta u Beogradu, potom komuniste) s prestupnikom kakav je postao. Posmatramo li Lada kao lika prostora, onda ovaj sukob možemo posmatrati i kao sukob Međe (jer ona je sve ono što Lado jeste bio) i Lelejske gore (koja je sve ono što Lado jeste). S obzirom na to da se Međa modeluje kao prostor porodice i ognjišta, a Lelejska gora kao prostor izolovanosti i izopšteništva, posmatramo oponiranje i na toj ravni, što se očitava na liniji kolektiv-pojedinac.

,,Idem dalje uz strminu – kamičci se kotrljaju da me izdaju i grane mi sapliću nogom i plaše me splašene ptice koje bježe. Muka me hvata. Je li to ona moja zelena Međa s jesenima, s Gluvljem, s orahovim hladovima iznad Vrela? Nije ona, sad je drugačija – mrzi me i naziva izdajnikom; ja sam ipak izdao to staro pleme. Podmukla je, laje i prisluškuje i prijeti šumom voda iz dubine: ‘Ja sam tebe othranila, ja ću te i sahraniti.’’57

Uviđamo da Lado usljed izokrenutosti svijesti doživljava personifikovanje prostora Međe te od prostornih struktura koje su ranije bile pozitivno doživljavane sada vidi prijetnju po sebe, čime se zapravo ukazuje na Ladovu promjenu, usljed koje mijenja i doživljavanje prostora.

Pojilo i značaj vode

U romanu Lelejska gora vatra se uspostavlja kao lajtmotiv koji jedini ne podliježe metamorfozi. Na taj način ukazuje se na snagu koju vatra ima, odnosno na njenu neprolaznost i svevremenost.58 Drugi element koji ima značajne funkcije (i kao arhetipski motiv), ali i konkretno za roman Lelejska gora jeste voda. Voda, za razliku od vatre koja je svevremena i ukazuje na stalnost, simboliše prolaznost; što je u skladu sa Heraklitovom59 tezom Panta rei. Upravo s ovim funkcijama motiv vode biće upotrijebljen u romanu Lelejska gora. Motiv vode u pomenutom tekstu realizovaće se dominantno kroz predmetnosti Pojila (jezera) i Lima (rijeke). Naime, kada govorimo o rijeci Lim, uviđamo da se radi o transtekstualnoj prostornoj strukturi, odnosno strukturi koja je nastala na osnovu komunikacije s prostorima koji postoje u stvarnom svijetu.60 Uvođenjem prostorne strukture koja je preuzeta iz stvarnog života u tekst, Lalić doprinosi i većoj angažovanosti teksta, koja je dakako bitna za tekst koji nastaje nakon Drugog svjetskog rata (te je jasno da se ukazivuje na značaj koji teško odbranjeni prostor ima).

Motiv vode prvi put se u tekst uvodi upravo kroz Lim, prilikom čega se ukazuje na njegovu snagu, što opet aludira na nadmoć prostora u odnosu na ljude.

,,Gledam kako Lim teče. On je prekonoć na nekim mjestima ostavio staro korito, kao što vampir grob ostavlja i pošao da tumara naokolo. Uz put je vrbljake raščupao i pokvario čobanska igrališta. Jednim jačim rukavcem ispod puta nazidao je branu od stabla i kamenja da sam sebe zaustavi i vrati. Ne može on bez nemira i mijenjanja, nikad nije zadovoljan; da je drugačije ne bi ga zvali muškim imenom – Lim.”61

,,Izlazeći iz varoške tjeskobe, ispod kasapnica, kasarne i bolnice, Lim tu, uplašen tišinom uvijek62 zavija kao pas63 koji smrt sluti i doziva.”64

Uvođenje motiva psa u konotaciji koja podrazumijeva poređenje s Limom uvodi se najnegativniji simbol slovenske mitologije. Osim toga, negativnoj konotaciji doprinosi se i auditivnim uvođenjem laveža, te se eksplicitno ukazuje na povezanost sa smrću i njeno zazivanje.

U strukturi romana Lelejska gora suprotstavljeni su harmonija i disharmonija. Harmonija se na jednoj strani ogleda u spoljašnjoj kompoziciji, situiranju likova i oblikovanju priče; ostvarena je simetrija izlaza i bezizlaza, tame i svjetlosti. Na drugoj strani data je disharmonija ljudskih situacija i prirode, pa u skladu s tim porodice bivaju osakaćene. Osim toga, disharmoničan je i odnos pojedinca s prirodom. Nesklad koji Lado osjeća u odnosu na prirodu vrhunac ostvaruje tokom boravka u Lelejskoj gori, međutim, nesklad prirode uvodi se već na početku teksta, kroz Ladovo sjećanje.

,,Dolinom su se tih jutara odigravali veliki sabori nekih psećih65 66 stranaka ili vjera. Oni su svoje propovijedi počinjali veličanstvenim basovima krupno i razgovjetno: hum, grum, grumbum , u ime boga, para i zakona… Vrane su bježale s mjesta na mjesto i sklanjale se po ogoljenoj jovovini, spuštale se samo na visoke grane gdje psi ne mogu da laju…Činilo se da sve strahuje od psećih vrtloga što se brzo premještaju i da je najvažnije na svijetu naći način da se život sačuva od te napasti. Ja sam znao da je jedini način: da se ne izlazi iz kuće.67 68

Uvođenjem motiva psa, te njegovog laveža, odnosno aktiviranjem auditivnih čula, odnosno sinestezijom čula i osnaživanjem pomenutog motiva, ojačava se njegova negativna konotacija, te se asocijacije na groblje vezuju već za period djetinjstva.

U romanu Lelejska gora uvodi se još jedan motiv koji je vezan za vodu, a koji je jak simbol u slovenskoj mitologiji: jezero Pojilo. Naime, u slovenskoj mitologiji jezero se vezuje za pojavu demonskih bića, aždaja ili ala.69 Jezero po vjerovanju može da označava i prolaz kroz koji se silazi u donji svijet, odnosno u svijet mrtvih.

U prostor Lelejske gore smješta se jezero Pojilo, koje doprinosi Ladovoj svijesti o sopstvenoj izokrenutosti.

,,Pođoh do Pojila, jedinog ogledala da se bar sam sebi divim. Pojilo je šumsko jezerce pod razdrobljenim stijenama gdje je nekad nekakva bog zna čija zidina bila. Jedna smrča, kao da je htjela da se spoji sa svojim odbljeskom u vodi pala je naglavačke u jezero i tako ostala. Svaki čas zastajem gledajući lik u vodi. Nekakav drugi čovjek. Da nije brade, ne bih vjerovao da sam to ja; a baš mi brada smeta.”70

Naime, u ovom slučaju Lado u jezeru ogleda ono što je postao, a na taj način suočava se sa sviješću o sebi. Sagledavanje jezera u mitološkom kontekstu ovdje je opravdano, jer je usklađeno s aktiviranjem Ladovog alter ega, što rezultira manifestacijom đavola, te se zapravo ogledajući u jezeru uočava i đavolski lik.

Razgradnja prostora kao lajtmotiv u Lelejskoj gori

Prostor Lelejske gore, kako smo to već ukazali, modeluje se kao prostor izopšteništva i ukletosti, pa se u skladu s tim uvodi u stanju halucinacije, a u njemu Lado krši sve moralne norme za koje se očekuje da ih poštuje. Već smo istakli da se Lelejska gora modeluje kao oponirana u odnosu na, recimo katun Jablan ili pak Među (ista je stvar sa Gluvljem); no, doduše, neosporno je da se ukletost prenosi na sve prostorne strukture koje se aktiviraju u romanu, te ukletost postaje lajtmotiv i konstanta koju centralna narativna instanca, odnosno Lado Tajović, prenosi na prostor, ali i koja se s prostora prenosi na njega kao biće koje je određeno mjestom. S obzirom na to da će se manifestovati i kroz prostorne strukture koje nose pozitivnu simbolizaciju, postaje jasno da kompletan prostor u romanu Lelejska gora podliježe razgradnji.

Prostorna struktura šume se u romanu Lelejska gora modeluje kao lajtmotivska. Šuma se, naime, vezuje za prostor lova, a prema slovenskoj mitologiji šuma se vezuje za iskušenje te u šumi dolazi do nesreće (ubijanja, sakaćenja).71 Ovakvo sagledavanje je u skladu s modelovanjem pomenute prostorne strukture u romanu koji je predmet analize. Šuma, naime, u savremenom poimanju predstavlja simbol divljine i prirode, nasuprot civilizaciji. Sva ova svojstva, počev od opasnosti koja je moguća po Lada, a potom njegovih postupaka koji podrazumijevaju sakaćenje (sjetimo se ubistva bika) i samo ubijanje, ostvaruju se u romanu Lelejska gora.

,,Ovo je neko avetinjsko mjesto, rekoh i pođoh uzbrdicom. Šuma je svud naokolo, ali ja prije nijesam primjećivao kako šuma liči na rešetke. Stabla su prosto uspravne šipke, grane se ukrštaju kao poprečne šipke – svi krstovi rešetaka do beskraja. To sam ja samo uobraživao da sam slobodan i da sam napolju,72 ali unutra sam, kao i drugi i samo je pitanje dana ili časa do kad će to da traje.”73

Uviđamo da osobenosti slobode, širine i mogućnosti kretanja bivaju uvedene u minus-postupak, a da se šumi oduzimaju i karakteristike prirode, te ona u Ladovoj zbilji postaje asocijacija na zatvor, a Lado u njoj zarobljenik.

Crnogorska kultura posmatra se kao izuzetno patijarhalna i tradicionalna, u kojoj porodični odnosi imaju veoma značajnu ulogu. U takvoj kulturi žena ima marginalnu ulogu; a snaha je u takvom porodičnom i međuljudskom okruženju podređena svima, osobito muškim članovima porodice. Nerijetko se u stalnim uslovima rata dešavalo da žena ostane udovica, te da kao takva nastavlja da živi u porodici svoga muža i da se prema njima odnosi kao prema svojoj porodici. U Lelejskoj gori Neda, koja se modeluje kao Lotmanov dejstovovalac, dovešće do potpunog razgrađivanja uloge snahe. Osim što se modeluje kao preljubnica, njen se prestup pojačava činjenicom da Neda stupa u erotski odnos s Ladom u kući svoga svekra Koste Amerike.

,,Čekaj – reče i odbi mi ruku –Nećemo to ovdje!

– Zašto ne ovdje?

– Ovo ovdje je njihova kuća.

– Baš me briga što je njihova! Hoću baš tu i da vidim kako je to u njihovoj kući.

Kad me sve na grijeh tjera i vuče i navodi kad pokušam da pobjegnem, onda neka bude tu gdje je grijeh najcrnji! Iz inata hoću na svojini – da je uvrijedim i da se osvetim!”74

Na ovaj način razgradnja se ostvaruje na više nivoa, te joj osim porodičnih odnosa i uopšte kulta porodice, podliježe i tradicionalna uloga žene koja je nametnuta crnogorskim patrijarhalnim načelima, kao i prostorna struktura doma (o čijim pozitivnim konotacijama je bilo riječi). Osim toga, na ovaj način razgrađuje se i privatna svojina, koja predstavlja potpunu vlast nečega. Prostor doma razgrađuje se i u pogledu kuće Tajovića, koja gotovo biva ugašena, te prepuštena ženi udovici (Ivi), a ukidanjem ognjišta i uvođenjem motiva koprive, ono se dodatno pojačava.

,,Tu gdje je pavit zmijsku glavu ispružila plamtjelo bi ognjište umjesto koprive. Prozori bi bili okićeni đerdanima sječenih krušaka što se polako do kasne jeseni suše i pčele oko sebe okupljaju.”75

Ukletost prostora simbolično se nagovještava i nominacijom toponima, pa se tako u tekst uvode prostorne strukture označene kao: Strmoglavica, Bučica, Gubavče.

Ukoliko prostor sagledavamo kroz trodimenzionalnu strukturu koja podrazumijeva organizaciju na nivou: adski, zemaljski i nebeski,76 u romanu Lelejska gora zemaljski prostor uvodi se u minus-postupak, a pakleni se prenosi na zemaljski prostor.

,,Zemlja ispod mene poče da se ruši dolje u praznu pomrčinu. Nema je više, visim u praznini. Od straha zgrabih lijevom rukom njegovu kandžu – da se zadržim ili da zajedno propadamo.”77

Najavljivanje rođenja djeteta u Lelejskoj gori doprinosi razvoju sižea, jer se u prostoru ukletosti Lelejske gore koja je ekvivalentna smrti motiv nastanka novog života posmatra kao oneobičavanje.

,,Nije neki težak posao da se napravi dijete. To dijete, ako dođe, rodiće se u podnožju Lelejske gore – a to je već mnogo teže.”78

Naizgled, rođenje koje je oponirano smrti moglo bi se posmatrati kao pobjeda života. Međutim, nerođeno dijete odveć je žrtva hibrisa79, te svoje rođenje neće ni doživjeti, već će u posljednjem romanu trilogije Hajci umrijeti u Nedinom rasporenom stomaku.

Prostor u posljednjem poglavlju Lelejske gore

Posljednje poglavlje romana Lelejska gora: Iz magle izgrađeno je na istim motivima kao i uvodno poglavlje Magla, što doprinosi zaokruženosti hronotopa putovanja, kako se posmatra Ladov boravak u Lelejskoj gori; njegov odlazak u nju, boravak, te izlazak iz nje.

U posljednjem poglavlju aktivira se isti niz motiva kao u uvodnom poglavlju, poput zeca, borovnice, stijene, doduše, za razliku od njihove nestabilnosti koju imaju u Magli, sada su svi motivi obilježeni čvrstinom i zrelošću.80

U posljednjem poglavlju partizani se okupljaju na brdu (dakle, prostorna struktura obilježena visinom), te se na taj način ukazuje na Ladov povratak u kolektiv, ali i uopšte na pravi put.

,,Jedno jedino pobunjeno brdo, bez podnožja i bez veze sa svijetom, samo, propeto, tvrdoglavo, štrčalo je, obasjano suncem81 i ljuljalo se nekoliko trenutaka kao zlatno zeleni82 čardak ni na nebu ni zemlji.”83

Motiv sunca u posljednjem poglavlju Lelejske gore ima funkciju lajtmotiva, a s obzirom na to da se radi o simbolu koji iz egipatske mitologije prelazi u sve ostale kulture i mitologije te koji se tumači kao izvor života, rađanja i ima izuzetno pozitivnu konotaciju, a čije se funkcije usložnjavaju uvođenjem zelene i zlatne boje, sa takođe pozitivnom konotacijom, te naposljetku aktiviranjem crvene koja je jedina boja sa pozitivnom konotacijom u svim kulturama svijeta. Crveno tako jeste asocijacija na život, na krv, na ljubav, na senzualnost; no ovdje crvena dominantno asocira na revoluciju, koja u Lalićevom stvaralaštvu zauzima centralnu poziciju, ali i uopšte u poetici poslijeratnog modernizma kojoj pomenuti tekst pripada.

Literatura:

(Primarna literatura):

  1. Lalić, Mihailo, Hajka, Nolit, Beograd, 1965.
  2. Lalić, Mihailo, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973.
  3. Lalić, Mihailo, Pipavi posao spisatelja, Razgovori o knjigama između 1962. i 1984. godine, Kulturno-prosvjetna zajednica, Podgorica, 1997.
  4. Lalić, Mihailo, Sam sobom, Udruženje književnika Crne Gore, Titograd, Univerzitetska Riječ, Nikšić, 1989.

(Sekundarna literatura):

  1. Babović, Milosav, Lelejska gora Mihaila Lalića, Glasnik odjeljenja umjetnosti, Podgorica, CANU 12/1993.
  2. Bandić, Miloš, Mihailo Lalić, Povest o ljudskoj hrabrosti. Grafički zavod, Titograd, 1965.
  3. Bandić, Miloš, Vreme romana:1950-1955, Prosveta, Beograd, 1958.
  4. Bečanović, Tatjana, Prostorni kodovi kao integracioni faktor crnogorskog književnog kanona, u Przestrzenne kody tekstow i narracyjne kody przestrzeni, pod redakcja Boguslawa Zielinskiego, Wydawnicteo naukowe UAM, Poznan, 2013, str. 143-163
  5. Bečanović, Tatjana, Naratološki i poetički ogledi, CID, Podgorica, 2009.
  6. Bečanović, Tatjana, Poetika Lalićeve trilogije, CANU, Podgorica, 2006.
  7. Ivanović, Radomir, Mihailo Lalić, monografija, Pegaz, Bijelo Polje, 2004.
  8. Ivanović, Radomir, Smisao života i smrti u Lalićevim romanima, Stremljenja, Priština, XIII, 1972.
  9. Pešić, M. Obrada Lelejske gore – tumačenje đavola, Književnost i jezik, Beograd, XXI, 1974.
  10. Popović, Branko, Lelejska gora Mihaila Lalića, Beograd, Zavod za udžbenike, 2001.
  11. Popović, Branko, Tajovićev dvojnik u Lelejskoj gori, Savremenik, 32/1986, 5. str. 440-445.
  12. Radovanović, Mileta, Unutrašnje razgorijevanje i razapinjanje u djelu Mihaila Lalića, Ovdje, Titograd, br. 70, 1975.

Opšta:

  1. Bacherland, Gaton, Poetika prostora, Cerec, Zagreb, 2000.
  2. Bahtin, Mihai, O romanu, Nolit, Beograd, 1989,
  3. Bahtin, Mihai, Problem poetike Dostojevskog, Zepter Book World, Beograd, 2000,
  4. Bal, Mike, Naratologija, Narodna knjiga, Beograd, 2001.
  5. Beker, Miroslav, Savremene književne teorije, Zagreb, 1986.
  6. Flaker, Aleksandar, Umjetnička proza u: Uvod u književnost, Globus, Zagreb, 1986.
  7. Fraj, Nortop, Anatomija kritike, Naprijed, Zagreb, 1979.
  8. Gabriel Zoran, Towards a Theory of Space in Narrative, Poetics Today 5, 309-335.
  9. Jaus, Hans Robet, Estetika recepcije, Nolit, Beograd, 1978.
  10. Kajzer, Volfgan, Jezičko umjetničko delo, Srpska književna zadruga, Beograd, 1973.
  11. Lefebre, Henri, The Production of Space, Oxford Blackwell Publishing, 2005.
  12. Lešić, Zdenko, Teorija književnosti, Službeni glasnik, Beograd, 2010.
  13. Lotman, Jurij, Struktura umetničkog teksta, Nolit, Beograd, 1976.

Spatial Structures in the Novel Lelejska Gora by Mihailo Lalić

Summary: In this thesis we will be dealing with the language of space, which is one of the key elements of a literary text.. By using the examples of three mentioned novels we will show the space of damnation, which in the literary texts of Montenegrin literature becomes a light motif. Through spatial structures we will show how the iconic signs become symbolical. Boundaries are extremely important for the interpretation of space, which was presented by Lotman, and which divides the space of the text into two sub-spaces, that is, the semantic field and the anti-field. Lotmans’s boundary is extremely important for the relation of the characters and space, because only to the characters which cross the boundary, that is who commit the incident, are allowed the transition from the semantic field into the anti-field. In the novels which are the object of our analysis, we will notice that there are very few dynamic characters, that is, those who are allowed the transition in the semantic anti-field. Through the Lotman’s opposed couples we will attempt to show in which way the characters are being relocated into space, that is to say, who belongs to the upper and who belongs to the lower spatial structures. If we consider the spatial structures in the texts which are the object of our analysis, we will see that the novel “Lelejska gora” establishes the opposition between the real chronotope, which is based on the rational and logical principles and the metaphysical chronotope, which is based on the irrational principles. The authors’s space-time point of view is translated onto the literary character and in that way, in relation to the actions and all of the novel-like world, a point of view is taken. He achieves the modeling of the space under the influence of somnabulistic states. The space of damnation in the novel is related to the semantic anti-field, and only the characters which are the action-doers, under the Lotmans’s terminology, that is those who cross the boundaries, are allowed the crossing into this chronotope. Between the character and the narrator (in this case Lado Tajovic) aand space, a dynamic relation is being established, which is based on their mutual interaction.

Keywords: space, boundary. spatial communication, damnation of the space, chronotope, transtextual space.

_________________________________________________________

1Roman Lelejska gora dio je Lalićeve trilogije (drugi roman po redu). Postoje dvije verzije pomenutog romana (1957. i 1962) Lelejska gora obuhvata nevelik vremenski okvir, odnosno ljeto 1942. U izvjesnom smislu Lelejska gora može se činiti i kao nastavak romana Zlo proljeće, odnosno nastavak priče o Ladu Tajoviću.

2Mihailo Lalić je rođen u Trepči, nadomak Andrijevice 1914. godine. Osnovnu školu završio je u Trepči, gimnaziju u Beranama, a pravo je studirao u Beogradu. Bio je član SKOJ-a od 1936. godine i član Komunističke partije Jugoslavije. U rodno mjesto vratio se 1941. godine. Bio je učesnik Trinaestojulskog ustanka i dospio je u četničko zarobljeništvo. Iz zatvora je pobjegao preko Dubrovnika i stigao na Cetinje, 1944. godine. Na Cetinju je radio u Pobjedi, a 1946. godine sa saradnicima pokreće časopis Stvaranje. Nagrađen je Oktobarskom nagradom Beograda za roman Hajka 1960. godine. Prvi je dobitnik Njegoševe nagrade za roman Hajka 1963. godine. Tri puta bio je dobitnik Trinaestojulske nagrade. Umro je u Beogradu 1992. godine. Svoje prve radove, pjesme i pripovijetke objavljuje 1934. u Pravdi, Studentu, Zeti i Politici. Objavio je: zbirku pjesama Staze slobode (1948), zbirke pripovjedaka Izvidnica (1948), Izabrane pripovijetke (1950), Prvi snijeg (1951), Na mjesečini (1956), Gosti (1967), Poslednje brdo (1967); knjige fragmentarne proze: Usput zapisano (1952), Sam sobom (1988), Prelazni period (1988), Prutom po vodi (1992); kao i romane: Svadba (1950), Zlo proljeće (1953), Raskid (1955, druga verzija 1973), Lelejska gora (1957. i 1962), Hajka (1960), Pramen tame (1970), Ratna sreća (1973), Zatočnici (1976), Dokle gora zazeleni (1982), Gledajući dolje na drumove (1985) Odlučan čovjek (1990) i Tamara (1992).

3Trilogiju Mihaila Lalića čine romani: Zlo proljeće, Lelejska gora i Hajka.

4O tome vidjeti: Poetika Lalićeve trilogije, Tatjana Bečanović, CANU, Podgorica, 2006.

5O tome vidjeti: Poetika Lalićeve trilogije, Tatjana Bečanović, CANU, Podgorica, 2006.

6Pojam granice u nauku o književnosti uvodi Lotman. Lotman navodi da granica dijeli prostor na dva potprostora koji se međusobno ne sijeku. Kao osnovno svojstvo granice nameće se njena neprobojnost. Način na koji granica dijeli tekst ističe se kao jedna od osobina teksta. Podjela može biti na svoje i tuđe, žive i mrtve, siromašne i bogate. Međutim, bitno je da granica koja razdvaja prostor bude neprobojna, a da unutrašnja struktura svakog potprostora treba da bude različita. Osnovni i najprostiji slučaj je kada granica dijeli prostor na dva dijela, a svaki lik pripada jednom potprostoru.

7O tome vidjeti: Struktura umetničkog teksta, Jurij Lotman, Nolit, Beograd, 1976.

8Semantičko polje neophodno je da bi se uspostavio siže. Ono predstavlja prostor koje od antipolja jeste odvojeno granicom.

9O tome vidjeti: Struktura umetničkog teksta, Jurij Lotman, Nolit, Beograd, 1976.

10Semantičko antipolje predstavlja prostor u kojem je boravak moguć jedino onim likovima koji počine incident i pređu granicu.

11O tome vidjeti: Struktura umetničkog teksta, Jurij Lotman, Nolit, Beograd, 1976.

12Prolog se (uz epilog) smatra okvirima teksta. Prolog i epilog doslovno jesu granica između realne i narativne zbilje. S obzirom na to nas uvode u semantičko polje, odnosno da predstavljaju osoben – omeđen prostor, pomenute strukture ujedno su semantički najopterećenije u tekstu.

13O tome vidjeti: Struktura umetničkog teksta, Jurij Lotman, Nolit, Beograd, 1976.

14Podvukla Ksenija Rakočević-

15Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 29.

16Franc Štancl razlikuje tri pripovjedačke situacije: auktorijalnu, personalnu i pripovjedačku situaciju u prvom licu. O tome

vidjeti u: Franc Štancl, Tipične forme romana, Književna zajednica Novi Sad, 1987.

17Ja-forma podrazumijeva subjektivan prikaz dat kroz vizuru naratora. Vidokrug pri ovakvoj formi pripovijedanja je sužen, prikazuje se samo ono što narator vidi i što je njemu dostupno.

18Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 33.

19Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 36.

20Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 35.

21Podvukla Ksenija Rakočević.

22Podvukla Ksenija Rakočević.

23Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 189.

24O tome vidjeti u: Struktura umetničkog teksta, Jurij Lotman, Nolit, Beograd, 1976.

25Pod pojam sižea potpada lanac događaja. O događaju se, naime, misli kao o nečemu što se zbilo, mada je moglo i da se ne zbude. Ukoliko je veća mogućnost da se događaj ne zbude utoliko je veća informativnost te samim tim taj događaj dobija više mjesto na skali sižejnosti. Na osnovu postojanja događaja razlikujemo sižejne od nesižejnih tekstova. Nesižejni tekstovi imaju izrazito klasifikacioni karakter, oni uspostavljaju svijet i njegovo ustrojstvo. Primjer nesižejnih tekstova su kalendari i telefonski imenici. Kao važno ustrojstvo nesižejnih tekstova nameće se uspostavljanje nekog poretka u unutrašnjoj organizaciji svijeta. Tekst se organizuje na neki način i ne dopušta da se elementi premještaju na način koji bi narušio uspostavljeni poredak. U osnovi unutrašnje organizacije teksta po pravilu nalazi se princip binarne opozicije. Klasifikaciona granica između suprotstavljenih svjetova ima obilježja prostorne linije. Nesižejni tekst uspostavlja ove granice kao nepokolebljive. Sižejni tekst se organizuje kao negacija nesižejnog teksta. Da bi siže mogao da postoji neophodni su sljedeći elementi: semantičko polje koje je podijeljeno na dva komplementarna podskupa, granica koja je u običnim uslovima neprobojna, ali je u datom slučaju takva da lik dejstovalac može da je probije.

26O tome vidjeti u: Struktura umetničkog teksta, Jurij Lotman, Nolit, Beograd, 1976.

27Kao dvije osnovne funkcije likova, Lotman navodi klasifikacione (pasivne) i funkcije dejstvovaoca. Naime, u odnosu na granicu sižejnog (semantičkog polja) dejstovalac je onaj ko prevladava, a u odnosu na njega ta granica posmatra se kao prepreka koju treba savladati. Zbog toga su sve vrste prepreka u tekstu koncentrisane na granici i strukturno su njen dio. Prepreke čine da prelaz preko granice bude krajnje otežan, odnosno onemogućen za sve ostale likove koji se ne svrstavaju u grupu dejstvovalaca. Treba pomenuti i da postoje slučajevi kada dejstvovalac umire ili izlazi iz grupe, a pri tome ne uspijeva da pređe granicu.

28O tome vidjeti u: Struktura umetničkog teksta, Jurij Lotman, Nolit, Beograd, 1976.

29Fridrih Niče u Rođenju tragedije prepoznaje apolonijski i dionizijski tip čovjeka. Segmentaciju pravi na osnovu bogova razuma – Apolona i boga razuzdanosti i živosti – Dionisa.

30Treći roman Lalićeve trilogije.

31O tome vidjeti u: Struktura umetničkog teksta, Niolit, Beograd, 1979.

32Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 122.

33Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 123.

34Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 111.

35O tome vidjeti u: Struktura umetničkog teksta, Jurij Lotman, Nolit, Beograd, 1979.

36Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 37.

37Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 190.

38Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 279.

39Podvukla Ksenija Rakočević.

40Mihailo Lalić, Lelejska gora,          Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 320.

41Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 278.

42Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 279.

43Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 291.

44Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 446.

45Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 557.

46Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 338.

47Minotaur je mitološko biće (polu bog, polu čovjek). Sin je Pasifaje i bika. Zbog njegove ružnoće kralj Minos je dao da se sagradi lavirint iz kojeg mu je onemogućen izlaz. Minotaur je lutao lavirintom i hranio se mladićima i djevojkama dok ga nije ubio Tezej. Tezeju je pomogla Arijadna koja mu je dala klupko koje je odmotavao duž lavirinta te se vratio po njegovom tragu.

48Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 338.

49O tome vidjeti u: Poetika Lalićeve trilogije, Tatjana Bečanović, CANU, Podgorica, 2006.

50Podvukla Ksenija Rakočević.

51Podvukla Ksenija Rakočević.

52Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 45.

53O tome vidjeti u: Struktura umetničkog teksta, Nolit, Beograd, 1976.

54Podvukla Ksenija Rakočević.

55Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 195.

56Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 66.

57Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 219.

58O tome vidjeti u: Poetika Lalićeve trilogije, Tatjana Bečanović, CANU, Podgorica, 2006.

59Antički filosof iz Efesa.

60O tome vidjeti u: Tatjana Bečanović, Prostorni kodovi kao integracioni faktor crnogorskog književnog kanona, u Przestrzenne kody tekstow i narracyjne kody przestrzeni, pod redakcja Boguslawa Zielinskiego, Wydawnicteo naukowe UAM, Poznan, 2013, str. 143-163.

61Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 88.

62Podvukla Ksenija Rakočević.

63Podvukla Ksenija Rakočević.

64Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 157.

65Podvukla Ksenija Rakočević.

66O simbolu psa vidjeti u: Slovenska mitologija, enciklopedijski rečnik, Zepter book world, Beograd, 2001.

67Podvukla Ksenija Rakočević.

68Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 42.

69O tome vidjeti u: Slovenska mitologija, enciklopedijski rečnik, Zepter book world, Beograd, 2001.

70Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 359.

71O tome vidjeti u: Slovenska mitologija, enciklopedijski rečnik, Zepter book world, Beograd, 2001.

72Podvukla Ksenija Rakočević.

73Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 276.

74Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 502.

75Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 416.

76O tome vidjeti u: Struktura umetničkog teksta, Jurij Lotman, Nolit, Beograd, 1976.

77Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 449.

78Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 509.

79Predodređenost antičkog junaka da umre.

80O tome vidjeti u: Poetika Lalićeve trilogije, Tatjana Bečanović, CANU, Podgorica, 2006.

81Podvukla Ksenija Rakočević.

82Podvukla Ksenija Rakočević.

83Mihailo Lalić, Lelejska gora, Biblioteka Luča, Titograd, 1973, str. 733.

Izvor fotografije: dan.co.me

Please follow and like us: